de Efeze brief (4) – Efeze 2:1-10

We zijn dood voor de misstappen en zonden en God maakt ons samen met Christus levend. God wekt ons op en zet ons in de hemel in Christus Jezus. Waartoe? Om in de toekomende aeonen de overtreffende rijkdom van Zijn genade te tonen. Uit genade bent u gered, door het geloof, en dat niet uit uzelf: het is een gave van God!

📖 Samenvatting, hoofdstukken & uitgeschreven tekst

Samenvatting: In deze studie staat de donkere achtergrond van de mens tegenover de overweldigende genade van God centraal. Hoewel wij van nature dood waren in misstappen en zonden en wandelden volgens de boze aion, heeft God ingegrepen. Hij maakt ons samen met Christus levend, wekt ons op en zet ons in de hemel. Deze redding is volledig Gods naderingsgeschenk en geen resultaat van menselijke werken of geloof. God doet dit om in de komende aionen de allesovertreffende rijkdom van Zijn genade te demonstreren. Wij zijn Zijn maaksel, Zijn prestatie, geschapen met het oog op goede werken die Hij al heeft voorbereid.

Besproken Schriftgedeelten: Efeze 1, Efeze 2:1, Romeinen 6, Kolossenzen 3:5, Efeze 2:2, Galaten 1:4, 2 Korinthe 4:4, Kolossenzen 1, Romeinen 3, Romeinen 11, Kolossenzen 2, Zacharia 14, Efeze 1:21, Efeze 2:7, Openbaring 20, 1 Korinthe 1, Efeze 2:8, Leviticus 1:2, Marcus 7:11, Openbaring 11

“God geeft de mens genade, redding en geloof; het is allemaal Zijn werk, niet uit jullie zelf. Het is Gods naderingsgeschenk.”

Introductie en de Schatkamer van Efeze 1 ↑ hoofdstukken

Wij gaan beginnen met de Bijbelstudie over de Efeze brief. We gaan niet deze hele serie beginnen, want zoals u ziet is dit al de vierde keer dat we bij elkaar zijn gekomen rondom de Efeze brief. De eerste drie keer was dat nog bij mij thuis, maar nu we deze geweldige locatie hebben, leek het me goed om ook de Bijbelstudies over de Efeze brief op deze plaats voort te zetten. Thuis kon ik zeven man kwijt met de coronamaatregelen, en nu zijn dat er toch iets meer, dus dat is alleen maar mooi natuurlijk.

Dit is de vierde studie en we gaan beginnen in hoofdstuk 2 vers 1. Dat betekent dat we in drie studies hoofdstuk 1 hebben besproken. Ik kan natuurlijk niet dat hele hoofdstuk herhalen, maar ik wist dat er wat mensen zouden komen die er in eerdere studies niet waren. Dus ik heb wel een korte samenvatting gemaakt, maar ik moet daar meteen bij zeggen dat ik dat heel puntsgewijs aangeef. Efeze 1 is echt een heel compact hoofdstuk. Paulus pakt daar uit met de geestelijke zegeningen die wij hebben ontvangen in Christus en elk woord is daar echt geladen. We zijn ook woord voor woord en zinsdeel voor zinsdeel door dat eerste hoofdstuk heen gegaan. Ik moet daar nu gewoon snel doorheen en noem een paar punten op die we besproken hebben, in ieder geval voor degenen die het hoofdstuk kennen om even het geheugen op te frissen en natuurlijk ook voor degenen die erbij waren. Degenen die er niet bij waren of de studies ook niet beluisterd hebben — want er zijn opnames van — die hoop ik daarmee dan toch een beetje nieuwsgierig gemaakt te hebben naar wat er eigenlijk allemaal staat en wat dat betekent. Want het is niet mis wat Paulus daar uitpakt. Dat hoofdstuk wordt wel de schatkamer van God genoemd en dat is niet voor niks; daar zijn enorme schatten te vinden.

Ik fiets er even snel doorheen. De vorige keren zagen we in vers 3 dat God ons zegent in alle geestelijke zegen in de hemel in Christus. En dan gaat hij ze een voor een opnoemen. Zoals Hij ons uitkiest in Hem — uit verkiezing dus — vóór de neerwerping van de wereld. Van tevoren heeft God dit zo verkozen. Hij bestemt ons tevoren tot zoonschap. God heeft een plan en dit heeft Hij allemaal van tevoren bepaald, al voordat Hij de aionen, die tijdperken, maakte. Zoonschap heeft alles met onze toekomst te maken, de toekomst die wij hebben in Christus. Hij begenadigt ons in de Geliefde. In Hem, in Christus, hebben wij de vrijkoping door Zijn bloed, de bevrijding van zonde. Ik zeg het hier anders dan dat er in de meeste vertalingen staat en dat doe ik niet voor niks, maar daar ben ik toen uitgebreid op ingegaan. Wij zijn dus vrijgekocht zoals een slaaf die bevrijd wordt, vrijgekocht door middel van het betalen van een losprijs. En daardoor zijn wij bevrijd van zonde. We hebben niet zomaar vergeving van zonde, nee, we zijn ervan bevrijd, volledig los van die ketenen die zijn verbroken, om het zo te zeggen.

Hij doet Zijn genade overvloedig zijn in ons. Hij maakt aan ons het geheim van Zijn wil bekend. Daar ga ik wel iets over zeggen, omdat dit de hele boodschap is: het geheimenis, het geheim, de verborgenheid. Dat is wat Paulus bekend mocht maken en het geheim van Gods wil is dat — en dat heeft Hij al van tevoren zo bepaald, maar het was verborgen totdat Paulus dat openbaar mocht maken — dat de Christus niet slechts één persoon is, maar dat het een heel gezelschap is. Dat het een groep is, namelijk Christus en Zijn lichaam; namelijk Hoofd en lichaam. Allen die in Christus zijn, behoren Hem toe. Dus alle beloften en alle profetieën die spreken over de Messias, over Christus... Christus gaat niet alleen maar over het Hoofd, maar ook over Zijn lichaam. Dus als aan Christus beloofd is dat Hij zal regeren over hemel en aarde, dan zegt Paulus: "Nou, dat is Hoofd en lichaam." Daar horen wij dus bij. En dat is het geheim van Zijn wil. God gaat het al, het heelal, alles — alles in hemel en aarde staat er ook bij in vers 10 — in de Christus, dat is dus Hoofd en lichaam, samenbrengen onder één Hoofd. Het heelal, het al, wordt samengebracht onder één Hoofd. Het geheim van Gods wil is dat de Christus niet die ene persoon is, maar Christus en Zijn lichaam.

In Hem hebben wij een lotsdeel toebedeeld gekregen. Ja, dat lot is ons toegevallen; dat wij in Hem daar een aandeel in hebben. Een lotsdeel, een lotsbestemming. Dit is ook een mooie: wij hebben een vóór-hoop in de Christus. De meeste vertalingen zeggen zoiets als 'een eerdere verwachting' en dat klopt allemaal, maar letterlijk staat er echt een vóór-hoop. Dat betekent dat de hoop waar de hele schepping op wacht — namelijk dat het al wordt samengebracht onder één Hoofd, de Christus — dat wij daar nu al in delen. Daarom hebben wij een vóór-hoop, een voorverwachting. En daardoor hebben we dus ook vol pret, want wij weten hoe het gaat lopen. Wij hebben de blijdschap die de hele schepping straks ten deel gaat vallen nu al, omdat God het aan ons bekendmaakt dat dat ons deel is en ook zal zijn. Wij weten wat ons allemaal te wachten staat. Nou, dat is onze vóór-hoop, dus hebben wij daar nu al vol pret in en kunnen we ons daarin verblijden. Wij zijn verzegeld, en een zegel is een garantie, een waarmerk. Wij zijn verzegeld met de Heilige Geest van de belofte.

Nou, dat is kort samengevat een opsomming uit die schatkamer van God. En vervolgens, in de rest van hoofdstuk 1, bidt Paulus om verlichte ogen van het hart, zodat we Zijn roeping gaan verstaan en gaan beseffen en zodat we gaan begrijpen welke positie Hij van God heeft ontvangen en wij dus in Hem. Paulus bidt om verlichte ogen, zodat we weten wat de hoop is van Zijn roeping. Waarom? Omdat Zijn roeping ook de onze is. Dus wanneer we Zijn roeping verstaan, dan weten we ons deel, onze positie, ons lotsdeel, onze toekomst, enzovoort. En Paulus bidt — en dat doet hij op meerdere plaatsen, ook op meerdere plaatsen in deze brief — dat we werkelijk gaan zien met geestelijke ogen wat we hebben ontvangen. Kijk, dat je iets weet en dat je kennis tot je neemt is één ding, maar dat je het daadwerkelijk gaat beseffen, dat het zakt naar het hart, om het zo te zeggen, dat je verlichte ogen van het hart krijgt, dat is Paulus' gebed. Dat is ook waarom wij samenkomen natuurlijk en waarom we elkaar op deze dingen wijzen.

Nou goed, deze studies — zo ben ik begonnen en zo ga ik ook verder — doe ik niet in PowerPoint, maar doe ik gewoon rechtstreeks vanuit het interlineaire programma ISA. Dat is voor mezelf vrij makkelijk; ik hoef geen PowerPoint te maken en het maakt me ook wat flexibeler omdat je alles in principe voor je hebt. In ISA staan meerdere vertalingen, je hebt de grondtekst en het interlineair. Daar kunnen we die schatkamer eens uitgraven.

Efeze 2 Vers 1: Dood in Misstappen en Zonden ↑ hoofdstukken

Ik begin nu in Efeze 2 vers 1. Daar staat... is dat allemaal zichtbaar? Dat is de bovenste regel. Dit is de vertaling van de Geschriften. Als ik 'klik-klik' doe, dan heb ik er de NBG-vertaling en de Statenvertaling bij, dus daar kunnen we af en toe ook even naar kijken. Hier hebben we de Griekse tekst en de letterlijke weergave van die Griekse tekst in het blauw in de interlinie. Dit is overigens getranslitereerde Griekse tekst. Want het woord *nekrous* – dat pak ik dan maar even, het woord 'doden' – dat schrijf je in het Grieks dus zo. Alleen die regel heb ik weggelaten, omdat de meeste van ons die letters toch niet kunnen lezen en ik het graag wat overzichtelijk wil houden.

En jullie, die dood zijn in jullie misstappen en zonden. Als u meeleest in een Statenvertaling of een Herziene Statenvertaling, of u kent dit vers uit één van die vertalingen, dan hebben ze daar toegevoegd: "en u heeft Hij mede levend gemaakt". In de Statenvertaling staat dat in het grijs of cursief omdat het is toegevoegd door de vertalers. Dat hebben ze geleend uit vers 5, want dat is wel de gedachte, maar daar komen we dus nog op. Maar letterlijk staat er: "aan jullie die dood zijn in jullie misstappen en zonden". Zo rekent God dus. Wij zijn dood in, of met betrekking tot, onze misstappen en zonden.

Wat is nu het verschil tussen een misstap en een zonde? Nou, dat weet ik ook niet precies. Want als je misstapt, dan stap je ernaast en val je. Zonde is ook het doel missen. Dus als je ergens naast stapt, dan mis je ook het doel en stap je verkeerd. Maar wat de Schrift hier zegt, en dat is op meerdere plaatsen het geval: wij zijn dood met betrekking tot onze misstappen en zonden. Dat zou dus absoluut geen rol meer moeten spelen. Ik liet dat net al even in de opsomming zien: de bevrijding van zonden. Dat betekent niet zomaar vergeven in de zin dat het door de vingers wordt gezien. Nee, het speelt geen rol meer. Wij zijn dood voor de misstappen en de zonden.

In Romeinen 6 zegt Paulus dat ook heel sterk: "Zo ook jullie, reken jezelf dood te zijn voor de zonde." Dit is hoe wij zouden moeten rekenen, want dit is hoe God rekent. Ik ga nu niet heel Romeinen 6 bespreken, maar lees het voorgaande maar eens wat Paulus daar uiteenzet: dat wij in Christus Jezus gedoopt zijn en één geworden zijn met Hem. Met Hem zijn wij gestorven, begraven en opgewekt, opdat wij in nieuwheid van leven zouden wandelen. En dus zegt hij hier: reken jezelf dood te zijn voor de zonde. Onze positie is dat we één zijn met Christus, dat we in Hem zijn en dat we in Hem worden gerekend. En Hij is gestorven, begraven en opgewekt. Daar komen we nog op in Efeze 2 vers 5. Dus: rekenen jullie jezelf dood te zijn voor de zonde en levend voor God in Christus Jezus.

Nog een schriftplaats, want dit is een belangrijke waarheid: Kolossenzen 3 vers 5. Daar zegt Paulus wat de consequentie is van het feit dat wij dood zijn voor die misdaden, misstappen en zonden: "Doe dan jullie leden die op de aarde zijn, versterven: ontucht, onreinheid, hartstocht, kwade begeerte en de hebzucht, die afgodendienst is." In dit vers zeggen de NBG en de Statenvertaling: "dood dan de leden", alsof dat een actief iets is wat wij zouden moeten of kunnen doen. Maar hier staat een passieve vorm: "doet versterven".

Versterven is een term die we ook kennen uit een medische context. Wanneer iemand terminaal is, wordt er vaak gestopt met behandelen en dan kan men iemand doen versterven door simpelweg geen voedsel meer te geven. Dan versterft het lichaam als vanzelf. Er zijn ook mensen die er op dat moment zelf voor kiezen om geen voedsel of vocht meer te nemen; dan versterf je dus. Je geeft geen aandacht meer aan het lichaam. Dat zegt Paulus hier ook: geef er geen aandacht meer aan. Want wij zijn dood voor misstappen en zonden; doe dan jullie leden die op de aarde zijn, versterven. Terug naar Efeze 2: wij zijn dus dood in de misstappen en de zonden.

De Wandel in Overeenstemming met de Boze Eon ↑ hoofdstukken

"Waarin jullie eens wandelen, in overeenstemming met de aion van deze wereld, in overeenstemming met de overste van de autoriteit van de lucht, van de geest die nu inwerkt in de zonen van de ongezeggelijkheid." Dat is een hele mond vol. Wat Paulus hier doet, is het schilderen van de donkere achtergrond van wie wij ooit waren. Die Efeziërs wandelden daarin, en wij natuurlijk ook.

"In overeenstemming met de aion van deze wereld." Ik heb in mijn PowerPoint een schemaatje dat ik van de website van Goed Bericht heb gehaald, bij de schema's. Art heeft die gemaakt. Ik heb ooit zelf al eens zo'n studie over de aionen gegeven, over die tijdperken, en toen had ik ook een schemaatje gemaakt, maar ik vind deze veel mooier. Dus ik dacht: dan gebruik ik deze. De aion waarin wij leven, is deze middelste aion: de tegenwoordige aion. Die wordt in Efeze 2 vers 2 — ik weet niet of jullie dat kunnen lezen, het is vrij klein — de aion van deze wereld genoemd. In Galaten 1 vers 4 wordt gesproken over de tegenwoordige boze aion. Dit tijdperk is een boze aion omdat — dat is weer 2 Korinthiërs 4 vers 4 — de god van deze aion de gedelegeerde macht heeft in dit tijdperk. Vandaar dat het een boze aion is en de aion van deze wereld wordt genoemd.

De werelden en aionen hebben iets met elkaar te maken. We hebben het nu niet specifiek over de aionen, dus ik ga dat niet heel uitgebreid bespreken, maar aionen en werelden zijn aan elkaar gekoppeld. Deze wereld waarin wij leven... je kunt zeggen dat we leven in een boze aion, maar daarmee dus ook in een boze wereld waar de leugen regeert. Dat hoef ik in de weken of maanden waarin we nu leven vast niet uit te leggen.

Paulus zegt: we zijn dood voor de misstap en zonde waarin jullie eens wandelden, in overeenstemming met de aion van deze wereld, in overeenstemming met de overste van de autoriteit — of de macht — van de lucht. Er is een overste macht in de lucht; dat is de god van deze aion en die regeert in deze aion. En dan wordt hij nog een keer benoemd, namelijk als de geest die nu inwerkt in de zonen van de ongezeggelijkheid. De meeste vertalingen zeggen hier zoiets als 'ongehoorzaamheid', maar het woord 'ongezeggelijkheid' betekent dat men onoverreedbaar is; men laat zich niets gezeggen. In deze aion is men over het algemeen ongezeggelijk. Men laat zich niets gezeggen, en dat slaat natuurlijk vooral op het niet laten gezeggen door het Woord van God. Dat speelt geen rol in deze aion voor de zonen van de ongezeggelijkheid. Er is een geest in deze aion die dat bewerkt.

Dat is het donkere decor dat Paulus hier neerzet, waar wij dus van verlost zijn. Wij zijn daarvoor dood, zegt Paulus, met Christus gestorven. Hij gaat nog even verder en zegt: "...onder wie wij allen ook eens verkeerden in de begeerten van ons vlees." We hebben allemaal diezelfde oorsprong, we zijn niet beter dan de rest. Onze ogen zijn daarvoor geopend en het is God die ons trekt uit de macht van de duisternis en overzet in het koninkrijk van de Zoon van Zijn liefde — dat is weer Kolossenzen 1.

Onder wie wij allen ook eens verkeerden in de begeerten van ons vlees. En wij deden de wilsbeschikkingen van het vlees en van de denkwijze. Wij waren van nature, zoals ook de overigen, kinderen van de boosheid. Er is een boze aion, en als God niet ingegrepen had in ons leven, dan waren wij allemaal nog kinderen van die boosheid geweest. Wij hebben daar ook in verkeerd, zegt Paulus, in de begeerten van ons vlees.

Ik moet er nog even bij zeggen: met de begeerte van het vlees op zich is niets mis. Ik bedoel, ik stond vanmorgen op en toen had ik echt trek, want ik had al een tijdje niets gegeten. Dat is ook begeerte van het vlees; daar is niets mis mee. Maar er zijn ook begeerten van het vlees die... nou, dat is vaak ook met eten wel zo, die hebben sturing nodig. Dat heeft leiding nodig. Als je je laat sturen, als de begeerten van het vlees leidend worden, dan gaat het wel de verkeerde kant op. Het heeft leiding en sturing nodig. Dit zijn de verzen over de donkere achtergrond die Paulus schildert: dat is het aandeel van deze aion en ons aandeel, onze positie van nature. En dan zegt hij...

Het Grote Keerpunt: maar God ↑ hoofdstukken

Maar God – en hier wordt het volledig omgedraaid. Dit is echt een keerpunt in Paulus' redenering, zoals hij dat bijvoorbeeld ook doet in Romeinen 3. Ik doe even een beroep op jullie Bijbelkennis: daar zegt hij dat er niemand is die goed doet, ook niet tot één toe; allen zijn ze afgeweken en tezamen zijn ze afgedwaald, ongehoord, enzovoorts. En dan zegt Paulus: "Maar nu..." Vervolgens gaat hij vertellen wat God doet en wat God zal doen. Dat zie je hier dus ook bij "Maar God". Na de donkere achtergrond gaan hier de lichten aan.

Maar God, die rijk is aan ontferming. Letterlijk staat er: "Rijk zijnde in ontferming, vanwege de grote liefde, de vele liefde waarmee Hij ons liefheeft." Ik lees even door: "Maakt ons, die dood zijn in een misstap en begeerte, samen levend in Christus. In genade zijn jullie gered," enzovoort.

Nu even terug naar dat "rijk in ontferming". De meeste vertalingen zeggen barmhartigheid, wat een oud Nederlands woord is. Maar wat is ontferming precies? Ontferming is dat je het lot van iemand aantrekt, volgens de woordenboeken; dat je voor iemand gaat zorgen, iemand aanneemt. Dat heeft allemaal met ontferming te maken. Toen ik het woord erbarming opzocht – en in de Statenvertaling barmhartigheid – stond er dat barmhartigheid betekent dat je je over iemand ontfermt. Maar ja, dan moet je natuurlijk wel weten wat ontferming is. Maar God is dus rijk in ontferming, in barmhartigheid, vanwege Zijn grote liefde waarmee Hij ons liefheeft. En niet alleen ons, want "alzo lief had God de wereld". Dit gaat dus ook over Gods liefde voor heel Zijn schepping, waar Paulus het natuurlijk ook al over heeft gehad in het voorgaande hoofdstuk.

Als ik dit woord opzoek in de interlineair, dan zie ik aan de rechterkant alle weergaven van waar dat woord voorkomt. Romeinen 11 is bijvoorbeeld wel leuk, want we zagen net het woord "ongezeggelijkheid", en hier heb je die woorden "ongezeggelijkheid" en "ontferming" in één vers. Dit gaat over de natiën en het Joodse volk. Paulus legt in de volgende hoofdstukken van Romeinen uit hoe de redding naar de natiën is gegaan, zoals dat ook in Handelingen wordt gezegd. Dan is de vraag: maar hoe zit het dan met Gods uitverkoren volk, het volk Israël?

Welnu, dan zegt Paulus: net zoals jullie, natiën, eens ongezeggelijk waren aan God, maar nu ontferming hebben verkregen door hun ongezeggelijkheid – die van het Joodse volk – zo zijn ook zij nu ongezeggelijk tijdens de ontferming aan jullie, opdat zij ook ontferming zullen verkrijgen. Want God sluit allen samen op in ongezeggelijkheid – de meeste vertalingen zeggen ongehoorzaamheid, maar dat is dus hetzelfde woord – om Zich over allen te ontfermen. Zie je? God ontfermt Zich over allen, maar in rangorde, stapsgewijs om het zo te zeggen.

In vers 4 zegt Paulus: God is rijk in ontferming vanwege Zijn grote liefde waarmee Hij ons liefheeft. Hij maakt ons, die dood zijn in de misstappen en de begeerten – dit zei hij al in vers 1, dus het is een herhaling – samen levend in Christus. Dit zijn allemaal zinnen waar tussenzinnen in staan. Als we teruggaan naar de kern: "Maar God... maakt ons... samen levend in Christus." Dat is de hoofdzin en de rest is tussenzin. Vers 1 stelde vast dat wij dood zijn in de misstappen en de zonden: "En jullie, dood zijnde in jullie misstappen en zonden..."

Samen Levend Gemaakt, Opgewekt en in de Hemel Gezet ↑ hoofdstukken

Maar God maakt ons samen levend in Christus. Dus we zijn dood voor de misstap en de zonde, maar we zijn levend. God heeft ons levend gemaakt, samen levend gemaakt met Christus. "In genade zijn jullie gered", zegt hij dan. Hier ga ik daar even aan voorbij omdat Paulus het in vers 8 nog een keer zegt, en dan zal ik daar wat verder op ingaan. We vinden in deze paar verzen drie keer dit statement over genade, dus ik ga er straks in de komende verzen wel dieper op in. Maar God, zegt vers 4, maakt ons samen levend in Christus, en Hij wekt ons samen op, en Hij doet ons samen zitten te midden van – maar letterlijk staat er: in de ophemelsen – in de hemel, in Christus. Dat is de hoofdzin: God maakt ons samen levend met Christus, en Hij wekt ons samen op, en Hij zet ons of doet ons samen zitten in de hemel, in Christus. Dat is de hoofdzin. Hij wekt ons dus samen op; we zijn met Christus opgewekt. De NBG-vertaling zegt: "Hij heeft ons mede opgewekt." Hij wekt ons samen op, dus wij zijn met Christus opgewekt.

Dat zegt hij ook in bijvoorbeeld Kolossenzen 2. Ik zou hier meerdere voorbeelden van kunnen geven. "Jullie zijn compleet gemaakt in Hem." De Statenvertaling zegt geloof ik: "Jullie zijn volmaakt in Hem." De NBG zegt: "Jullie hebben de volheid verkregen in Hem." Het heeft met volmaken te maken, vandaar "compleet". Jullie zijn compleet gemaakt in Hem, volmaakt in Hem, Hij die het Hoofd is van alle overheid en autoriteit. Aan het einde van hoofdstuk 1 van Efeze – degenen die erbij waren, herinner ik daaraan – zegt Paulus ook dat Christus is gezet aan Gods rechterhand, ver boven alle overheid en macht en autoriteit. Een naam die genaamd wordt niet alleen in deze aion, maar ook in de toekomende. Dat is wat Paulus daar zegt, en hij zegt dat wij daarin begrepen zijn: wij zijn in Hem. Dus als het gaat over Christus moeten wij daar altijd bij beseffen dat wij daarbij zijn inbegrepen. Daar hebben we verlichte ogen voor nodig om te weten wat Zijn roeping is. Jullie zijn compleet gemaakt in Hem, Hij die het Hoofd is van alle overheid en macht. Dat betekent dus dat wij met Hem gezet zijn boven alle overheid en macht.

In Hem werden jullie ook besneden met een besnijdenis die geen werk van mensenhand is. Hier gaat het over allerlei rituelen, en Paulus zegt dat die rituelen er niet toe doen. Het gaat om de betekenis van die rituelen. Dat ritueel, de besnijdenis, is natuurlijk een beeld van een geestelijke besnijdenis. Dat staat eigenlijk ook al in de Hebreeuwse Bijbel: dat het niet gaat om de besnijdenis van het mannelijk lid, maar de besnijdenis van het hart; dat daar de bedekking, het vlees, vanaf genomen zou worden. In Hem werden jullie ook besneden met een besnijdenis die geen werk van mensenhand is: het afstropen of het afleggen van het lichaam van het vlees. Dat is wat besnijdenis is: het wegnemen van vlees, zodat daar iets anders zichtbaar wordt. Dat is het beeld van opstanding. Het vlees wordt weggenomen en er wordt iets anders zichtbaar. In Hem werden jullie ook besneden met een besnijdenis die geen werk van mensenhanden is, in het afstropen, het afleggen van het lichaam van het vlees in de besnijdenis van Christus. En dan gaat het niet over de besnijdenis van Jezus op de achtste dag, maar over Zijn opstanding waarbij het vlees werd afgelegd. Hij stierf en Hij stond op in onvergankelijkheid. En wij met Hem, wij delen daarin.

Omdat jullie samen met Hem begraven worden in de onderdompeling, in de doop, *baptismo*. Men denkt bij doop altijd automatisch aan de doop in water, maar het gaat hier niet over de waterdoop. Het gaat hier over de doop in Christus. Wij zijn in Hem, bij wijze van spreken, ondergedompeld. De waterdopers zijn daar natuurlijk al een beeld van. Maar in Romeinen 6, het gedeelte dat ik net aanhaalde, zegt hij precies hetzelfde: "Weten jullie niet dat zovelen als jullie in Christus Jezus gedoopt zijn...?" Niet in water, maar in Christus Jezus gedoopt. Net als een geestelijke besnijdenis is er een geestelijke doop, dat we in Hem ondergedompeld zijn, één geworden zijn met Hem, vereenzelvigd met Hem. "Weten jullie niet?", zegt Paulus. Nou, dan gaat hij ongeveer hetzelfde zeggen als wat hij hier zegt: "samen met Hem begraven" – en dus gestorven samen met Hem – "en in Hem werden jullie ook samen opgewekt door het geloof in de inwerking van God die Hem uit de doden opwekt." Ook jullie, die dood waren in de misstappen en in de voorhuid van jullie vlees, maakt Hij samen met ons levend, samen met Hem, toen Hij ons genade gaf voor alle misstappen. Enzovoorts. Dit vers laat ik dan even, maar zie je dat hier hetzelfde naar voren gebracht wordt als in Efeze 2? Dus nu hebben we al Efeze 2, Kolossenzen 2 en Romeinen 6, waar Paulus dezelfde waarheden met iets andere woorden naar voren brengt.

Nog één, want deze mag niet ontbreken: "Indien jullie dan samen met Christus opgewekt werden..." Ik zeg altijd liever "opgewekt" dan "gewekt", omdat dat "op" aangeeft dat je weer op je benen staat. Ik werd vanmorgen gewekt, maar toen ben ik nog een tijdje blijven liggen. Pas toen ik echt opgewekt was, stond ik op beide benen. "Indien jullie dan samen met Christus opgewekt werden." Zie je dat? Dat is echt een sleutelbegrip in Paulus' brieven: elke keer dat "samen". In het Grieks staat er *sun* of *sug* of *sum*, en elke keer vind je dit soort woorden: samen met Christus. Samen opgewekt, samen begraven, samen gestorven, samen doen zitten in de hemel. Wij worden gerekend daar waar Christus is. Dus reken jullie zelf dan dood te zijn voor de zonden en misstappen, en levend voor God in Christus Jezus. "Indien jullie dan samen met Christus opgewekt werden, zoek de dingen die omhoog zijn, die boven zijn, waar Christus is, die aan de rechterhand van God zit. Wees de dingen gezind," of "bedenk ze", "zet je zinnen op de dingen die omhoog zijn." Niet de dingen die op aarde zijn, zegt Paulus hierbij. Want alles wat hier op aarde is, is vergankelijk; het stopt allemaal, het houdt allemaal op. Maar daar waar Christus is... Hij is de Opgewekte, Hij is opgewekt in onvergankelijkheid. Daar is ons leven en dat zijn zaken die onvergankelijk zijn. Dat heeft ook te maken met de toekomst. "Wees de dingen gezind, bedenk de dingen die boven zijn, omhoog zijn, niet de dingen die op de aarde zijn, want jullie stierven." Zie je? De dood betekent dat er geen gemeenschap meer is; dat houdt op zolang de doden slapen, totdat God ze opwekt. Jullie stierven en wij zijn met Hem opgewekt, en jullie leven is "samen met Christus" – daar is hij weer: "samen met de Christus verborgen in God." Dat is natuurlijk ons probleem, maar dat is waarom we die dingen zouden bedenken. Omdat het niet zichtbaar is. Wat we om ons heen zien, is deze aarde, de dingen van deze aarde, de vergankelijke zaken. Maar hoe God rekent en hoe God ons ziet, dat zijn de zaken die hier naar voren gebracht worden. Dat zijn geestelijke waarden, maar die zijn verborgen. Jullie stierven, en jullie leven is samen met Christus, samen met de Christus verborgen in God. Daarom zouden we het bedenken, onze zinnen daarop zetten. Want wanneer Christus, die ons leven is, openbaar gemaakt wordt... Want ook Christus is nu verborgen. Hij zit aan Gods rechterhand en Hij wacht daar. Maar Hij zal geopenbaard worden. Daar hebben we een heel boek over natuurlijk: de Openbaring van Jezus Christus. Hij zal geopenbaard worden. En hier staat: "Wanneer Christus, die ons leven is" – nu al, maar verborgen...

Maar wanneer Hij openbaar gemaakt wordt, dan zullen ook jullie samen met Hem in heerlijkheid openbaar gemaakt worden. Want Zijn positie is de onze. Dus wanneer Hij geopenbaard zal worden, wanneer Hij zal verschijnen en zichtbaar zal worden... Dat begint volgens mij, zoals Zacharia 14 dat zegt, op de Olijfberg voor het Joodse volk. En dan zal dat Koninkrijk gevestigd gaan worden over deze wereld. En dan zal heel deze schepping stap voor stap ondergeschikt worden aan Hem.

Maar daar zullen wij in delen, want dan wordt Zijn heerlijkheid geopenbaard. Eerst vanuit Israël en zoals het lied zegt — maar we mogen natuurlijk niet zingen in deze coronatijden — maar zoals het lied zegt: vanaf de troon in Jeruzalem vestigt de Zoon straks Zijn heerschappij. En dan zal heel deze schepping aan Hem ondergeschikt worden.

Nou, daar gaat het over als Paulus ook in Efeze 2 die dingen naar voren brengt. Wij delen in Zijn positie. Maar God maakt ons levend samen met Christus en Hij wekt ons samen op. En Hij doet ons samen zitten in de hemelse gewesten in Christus. Of in de hemel, of in de hemelse gewesten, zegt de NBG-vertaling geloof ik. Maar dat is dus al onze positie, zoals Kolossenzen 3 zegt. Ons leven is met Christus verborgen in God.

Want ja, dat heeft ook een bepaald doel. Dat gaat Paulus hier ook nog eens naar voren brengen. Maar God maakt ons levend samen met Christus en Hij wekt ons samen op en Hij doet ons samen met Hem zitten in de hemel.

De Overtreffende Rijkdom van Zijn Genade Betonen in de Komende Eonen ↑ hoofdstukken

En dan om in de komende aionen, die komende tijdperken, de overtreffende rijkdom van Zijn genade te betonen in Zijn vriendelijkheid, staat er voor ons in Christus Jezus. Dat is een hele mond vol natuurlijk, maar God gaat in de komende aionen de overtreffende rijkdom van Zijn genade betonen over ons.

Wij leven nu in deze boze aion en er zijn dus ook al aionen geweest. God heeft tijdperken gemaakt: aionen. Vijf als je het mij vraagt, dat staat ook in het schema. Er is een tijd geweest vóór de aionen en er zal een voleinding zijn van die aionen. Wij leven in deze boze aion, dat is ook de aion waarin het kruis staat; de tijd waarin de Heer gekruisigd is, is gestorven en is opgestaan. Maar de Bijbel spreekt ook van een komende aion. Daar hebben we het al over gehad in Efeze 1 vers 21 en in 3 vers 21. Efeze zegt vrij veel over die aionen. De 'aion der aionen' komt ter sprake, want er zijn nog twee aionen die komen, en vandaar Efeze 2 vers 7: de komende aionen.

Er is een komende aion, dat is het tijdperk van de duizend jaar, Openbaring 20. En daarna de aion van het tijdperk van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, wat de Bijbel ook noemt de 'aion van de aionen'. Dat is de meest heerlijke, overtreffende aion die er bestaat, zoals Christus de Koning der koningen is, de Koning boven alle koningen of de Heer der heren. Er zijn nog wel meer van die voorbeelden, maar dat betekent het allermooiste, het allerhoogste. De aion van de aionen is dus de meest heerlijke aion. En die boze aion gaat dus binnenkort ingeruild worden voor de komende aion van duizend jaar.

Er komen dus nog aionen, en wat God gaat doen in die komende aionen, die komende tijdperken, is de overtreffende rijkdom van Zijn genade betonen. En dat betonen is het tonen, demonstreren, dus ook weer zichtbaar maken. God gaat iets wat nu verborgen is, in de komende aionen zichtbaar maken. Dat wat nu verborgen is — namelijk dat wij met Christus zijn gestorven, begraven, opgewekt en gezet in de hemel — is allemaal verborgen. Dat is het geheim van Zijn wil, de verborgenheid van Zijn wil uit hoofdstuk 1. Dat gaat God in de komende aionen demonstreren. Het is nu nog niet zichtbaar, maar ik zou zeggen: nog even geduld, dat duurt niet lang meer.

In de komende aionen gaat God de overtreffende rijkdom betonen — de 'overweldigende' zegt de NBG dan. Dat 'huper' is inderdaad 'over', dus inderdaad overtreffend; 'uitnemend' zal de Statenvertaling wel zeggen. Hij gaat de overtreffende rijkdom van Zijn genade betonen over ons. God gaat in de komende aionen iets wat totaal onbekend was en verborgen is gebleven, tonen. Namelijk dat zij die nergens recht op hadden en nergens aanspraak op konden maken, de natieën... Wat Paulus in 1 Korinthe 1 noemt — en ik heb het een keer opgeschreven omdat ik het rijtje nooit compleet kan maken: het dwaze, het zwakke, het onedele en het geminachte van deze wereld — dat heeft God namelijk uitgekozen, zegt Paulus. Dus zo zitten we hier dan ook bij elkaar. Aangenaam!

Laten we ons niets verbeelden, maar God had een plan. Dat was een zichtbaar plan, een bekend plan, een 'betoonplan': namelijk dat Hij een volk had uitverkoren, het volk Israël, het Joodse volk. Wat verborgen is, is dat God in deze tijd het zwakke — ik herhaal het nog een keer — het zwakke, dwaze, onedele en het geminachte van deze wereld heeft uitgekozen, maar dat Hij die groep, de Ecclesia, de allerhoogste positie gaat geven die denkbaar is. Dat is verborgen. Maar dat gaat Hij in de toekomende aionen demonstreren: dat Hij het laagste van het laagste de allerhoogste positie geeft. Dat staat hier. God gaat in de komende aionen de overtreffende rijkdom van Zijn genade betonen.

Want zij die het diepst gezonken zijn — de natieën, het dwaze, het geminachte enzovoort — als God die op de hoogste positie neer gaat zetten, dan moet dat wel een zaak van allesovertreffende rijkdom van genade zijn. En dat gaat God betonen in de toekomende aionen. Om in de komende aionen de overtreffende rijkdom van Zijn genade te betonen in Zijn vriendelijkheid — andere vertalingen zeggen goedertierenheid — over ons in Christus Jezus. Wat er volgens mij echt staat, heeft met bruikbaarheid te maken. God gaat betonen dat Hij hen die dat absoluut niet verdiend hadden en daar absoluut geen aanspraak op konden maken, door Zijn allesovertreffende genade in de hoogste positie zet, en dat Hij ons bruikbaar gaat maken. Zij die totaal onbruikbaar waren, gaat Hij bruikbaar of geschikt maken voor die positie en voor die toekomst. Ook dat is natuurlijk weer de allesovertreffende rijkdom van Zijn genade.

En God gaat dat in de komende aionen, wanneer Christus en Zijn lichaam, de Ecclesia, zullen regeren over deze hele schepping, op die manier betonen. Zij die er geen recht op hadden en geen aanspraak op konden maken, krijgen die hoogste positie en dat moet dus wel het werk van God zijn en Zijn genade. Hij gaat ons dus bruikbaar en geschikt maken — dat doet Hij nu al — maar Hij maakt ons bruikbaar en geschikt voor die taak. Dat gaat God in de komende aionen betonen.

Gered in Genade: Geloof als Gods Naderingsgeschenk (korban) ↑ hoofdstukken

Want in genade zijn jullie gered, door geloof. En dit niet uit jullie zelf, het is Gods naderingsgeschenk of gave. Ik zeg altijd, en dat heb ik ook bij de bespreking van Efeze 1 gezegd: als je deze hoofdstukken leest, kun je dan nog zeggen: "Ja, maar ik heb wel voor Jezus gekozen" of "Je moet wel zus of zo"? Als je ook maar denkt dat er iets van jou bij is wanneer je deze hoofdstukken leest... ja, laat ik het vriendelijk zeggen: dan zou je nog eens goed moeten lezen. Het gaat namelijk allemaal over wat God doet. "Maar God, die rijk is," enzovoort. En hier weer: "Want in genade zijn jullie gered." Genade is het domein, het terrein waarop of waarin wij gered worden. Want in genade zijn jullie gered door geloof. Wij zijn dus niet gered op grond van ons geloof, alsof ons geloof de basis zou zijn. Dat heb ik vaak gehoord, dat wij op grond van geloof gered worden, maar dat is niet waar. De grond waarop wij gered zijn, is genade. Dat is het terrein waarin wij gered worden, en het is door middel van geloven; dat is dus het kanaal. Wanneer God Zijn genade aan jou bekendmaakt, dan opent Hij jouw ogen en jouw hart daarvoor en schenkt Hij je geloof. Dat is wat hier staat: het is Gods gave, Gods naderingsgeschenk. Wat dat naderingsgeschenk is, daar komen we zo wel op, maar andere vertalingen zeggen: het is een gave. God geeft dat, het is een geschenk. In genade zijn jullie gered door geloof. Je gaat je dat beseffen als God ook dat geloof geeft.

"En dit niet uit jullie zelf, het is Gods naderingsgeschenk." Wat is nou precies niet uit onszelf? En wat is dat Gods naderingsgeschenk? Is dat nou de genade, is dat die redding, of is dat het geloof? Ik heb vaak gehoord van: "Ja, dat niet uit jullie zelf, het is Gods naderingsgeschenk, dat slaat op genade en niet op geloof, want je moet wel geloven." Nou, dan maak ik het wel een beetje technisch, maar daarmee is het hopelijk wel meteen duidelijk. Het Grieks is een hele precieze taal. Het woord genade is een vrouwelijk woord; dat zie je hier aan de aanduiding voor vrouwelijk, het is een derde naamval enkelvoud vrouwelijk. "Gered" is een mannelijk woord, eerste naamval meervoud mannelijk, wat dat dan ook allemaal wezen mag. Dus vrouwelijk, mannelijk... Geloof is ook een vrouwelijk woord. En dan: "dit niet uit jullie zelf." Dat woordje "dit" is een onzijdig woord. Je kunt dus niet zeggen dat het specifiek maar op één van die drie woorden slaat. Het slaat gewoon op alle drie. "Dit niet uit jullie zelf, het is Gods naderingsgeschenk," en ook naderingsgeschenk is een onzijdig woord. Sommigen zijn nu misschien afgehaakt, maar genade, gered, geloof... het is allemaal niet uit onszelf. Dat is wat hier staat. Het is Gods gave, Gods naderingsgeschenk.

Wat is nou een naderingsgeschenk? Ik zal proberen dat enigszins kort uit te leggen. Een naderingsgeschenk heeft met het offerritueel te maken, en dat kennen we allemaal uit het Oude Testament. Ik noem maar een voorbeeld uit Leviticus 1 vers 2, daar moet je even over nadenken. Ik pak even de NBG-vertaling: "Spreek tot de Israëlieten en zeg tot hen: wanneer iemand onder u de Here een offergave brengen wil, dan zult gij uw offergave brengen van het vee, zowel van het rundvee als van het kleinvee." In het Oude Testament, onder het Oude Verbond — dat moet ik eigenlijk zeggen — bracht de mens offers aan God. De mens bood iets aan aan God. In het Hebreeuws, dat zie je hier al in die vertaling van Maskilim, heet zo'n offergave een "korban". Dat is dus het Hebreeuwse woord, dat kun je hier zien in de interlineair: Q-R-B-N, korban. Dus het Hebreeuwse woord voor dat offer, voor dat ritueel om iets aan te bieden aan God, dat is korban. Kennen jullie dat woord korban toevallig? Is er iemand die zegt van: "Hé, maar dat klinkt bekend"? Als ik het laat zien wel, denk ik. Maar kijk, het Nieuwe Testament is natuurlijk in het Grieks geschreven. In Marcus 7 vers 11 — ik ga volledig voorbij aan het verband — daar staat dus dat woord korban ook. Dat is onvertaald gelaten omdat het een Hebreeuws woord is, maar er wordt wel uitgelegd wat dat is: "Maar jullie zeggen: als een mens tot zijn vader of moeder zegt: het is korban..." Wat is dat dan? Nou, dat is een naderingsgeschenk.

Dus korban, dat offer wat in het Oude Testament werd gebracht onder het Oude Verbond, dat is een naderingsgeschenk waarmee de mens tot God naderde. Helder toch, of niet? Ja, ik zie allemaal knikkende gezichten. Oké. Nou, met die wetenschap kijken we even waar dat woord allemaal voorkomt. Dat wisten we natuurlijk al, onder andere in Efeze 2 vers 8, want daar waren we net. In genade zijn jullie gered door geloof en dat niet uit jullie zelf. Het is genade, we zijn geredden door geloof, en dat is allemaal niet uit onszelf. Dat is Gods naderingsgeschenk. En alle voorkomens hier — ik ga dat nu niet na — maar al die voorkomens van dat woord naderingsgeschenk die ik hier aan de rechterkant in dat rijtje heb staan, gaan allemaal over de mens die iets aanbiedt aan God of aan Jezus. In de evangeliën aan Jezus, in de Hebreeënbrief... op een enkele keer na. In Openbaring 11, daar sturen mensen elkaar geschenken als de twee getuigen om zijn gebracht. En één andere keer, en dat is in Efeze 2 vers 8. Daar is het namelijk God die een naderingsgeschenk geeft aan de mens! Dus die hele cultus of die rituelen onder het Oude Verbond waarbij de mens naderingsgeschenken bracht aan God... God draait het volledig om, en dat is wat Paulus hier bekendmaakt. God nadert tot de mens met dit geschenk. Welk geschenk nou? Genade, redding en geloof. Dus wat onder het Oude Verbond een geschenk was van de mens aan God toe, waarbij de mens iets aanbood, hier is het God die het geeft. De rollen worden gewoon omgedraaid. God geeft de mens genade, redding en geloof; het is allemaal Zijn werk, niet uit jullie zelf. Het is Gods naderingsgeschenk. Dat woord naderingsgeschenk brengt ons terug naar de Hebreeuwse Bijbel waar dat korban een onderdeel was van de rituelen van het Oude Verbond. Daar is natuurlijk meer over te zeggen, maar ik laat het hierbij en ga verder naar vers 9, want de tijd loopt ook door.

"In genade zijn jullie gered door geloof en dit niet uit jullie zelf, het is Gods naderingsgeschenk." En doet Paulus er nog een schepje bovenop: "Niet uit werken, opdat niemand zich beroemen zou." Hoe duidelijk wil je het hebben, mensen? Dat er niets van onszelf bij is, dat we er niks aan kunnen bijdragen, dat het niet ons werk is. Ook niet ons geloof op grond waarvan we gered zijn of gered worden of wat dan ook. Het is Gods gave, Gods geschenk, Gods naderingsgeschenk. En nog eens een keer: "niet uit werken, opdat niemand zich beroemen zou." Alles is dus uit Hem. Uit Hem, door Hem en tot Hem, want Hij is God. En ik noemde net die verzen uit... tenminste, ik noemde net die opsomming uit 1 Korinthe 1, waar Paulus zegt dat God het dwaze, het onedele, het onmachtige heeft uitverkoren, opdat Hij de zogenaamde wijsheid van de wereld beschaamd zou maken, omdat Hij die te kijk zou zetten. Daar staat ook in het laatste vers van 1 Korinthe 1: "Opdat het zou zijn gelijk geschreven is: Wie roemt, die roeme in de Heer." En als je in je eigen geloof of je eigen ik of wat dan ook roemt, dan heb je het gewoon niet begrepen. Dan heb je niet begrepen wat hier staat. Dat is nogal een zwart-witte uitspraak, maar ja, als ik deze verzen zo lees, dan kan ik echt geen andere conclusie trekken.

Wij Zijn Zijn Maaksel, Zijn Prestatie (poëma) ↑ hoofdstukken

Want zijn maaksel zijn wij. Dat is het laatste vers wat ik wil bespreken. De dames worden wat ongeduldig, maar we zijn er bijna. Want zijn maaksel zijn wij... Ook weer hè? Niemand heeft zichzelf gemaakt. Zijn maaksel zijn wij. Niemand heeft zichzelf gemaakt en niemand kan zichzelf overtuigen. Dat is ook allemaal Godswerk.

Zijn maaksel zijn wij. En dat is wel mooi; in de *Concordant Literal Version* – dat is een concordante Engelse vertaling – staat: *his achievement*. En *achievement* is Engels voor prestatie. Zijn maaksel, zijn prestatie zijn wij. Dat onze ogen geopend zijn, dat wij geloven, dat wij gered zijn: dat is Zijn genade. Dat is Zijn *achievement*, dat is Zijn prestatie. We zijn Zijn maaksel en dank God er maar voor, want als er iets van ons bij zou zijn, dan zou dat ook heel makkelijk weer ongedaan gemaakt kunnen worden. Maar Hij heeft het gedaan.

Nou ja, het laatste vers van die geestelijke opsomming van geestelijke zegeningen: we zijn verzegeld met de Heilige Geest van de belofte. Dus dat is ook een waarmerk en een garantie dat wat Hij tot stand heeft gebracht, niet meer ongedaan gemaakt wordt. Ook al zouden wij het, naar de mens gesproken, volledig verknoeien: Hij heeft dat zegel erop gezet.

Zijn maaksel zijn wij, die geschapen worden in Christus Jezus tot – of voor, de meeste vertalingen zeggen 'tot' goede werken, maar 'voor' goede werken staat hier. Maar er staat letterlijk 'op', maar dat is geen Nederlands natuurlijk. "Zijn maaksel zijn wij die geschapen worden in Christus Jezus op goede werken." Ik denk dat het gewoon betekent: met het oog op goede werken. Moeten we dan toch aan het werk? Nee, Zijn maaksel zijn wij, die geschapen worden in Christus Jezus met het oog op goede werken die God van tevoren gereed maakt. Gelukkig! Ook dat is Zijn werk: de werken waarop wij daarin zouden wandelen. De werken die Hij van tevoren gereed maakt en waar wij in mogen wandelen.

Dat zijn ook nog eens werken... kijk, ze worden helemaal blij van die kinderen, die staan gewoon te dansen van deze geweldige dingen. Straks gaan we allemaal omgedraaid zitten, tenminste jullie dan. We zijn Zijn maaksel, geschapen in Christus Jezus. Dus ook hier weer: in Hém. Die met het oog op goede werken, die God van tevoren gereed maakt... Wij zijn Zijn gereedschap, Zijn instrument. Hij gebruikt ons als gereedschap voor de werken die Hij van tevoren gereed heeft gemaakt. Zoals een muzikant op een trompet blaast. Wij zijn dat instrument, maar Hij is degene die dat aanstuurt.

Dit woord, *poëma* in het Grieks, schijnt nog met poëzie te maken te hebben, met kunst. Oorspronkelijk heeft dat met kunst te maken. Hij is de Kunstenaar en wij zijn het gereedschap waarmee Hij de dingen eventueel tot stand brengt. Zijn maaksel zijn wij, Zijn prestatie, die geschapen worden in Christus Jezus met het oog op goede werken die God van tevoren gereed maakt, opdat wij daarin zouden wandelen. Dat Hij ons daarvoor gebruikt en onze ogen er ook voor geopend heeft, en dat we Zijn maaksel zijn, daar kunnen we en mogen we Hem alleen maar voor danken. Want het is puur een zaak van genade.

Het is geweldig om daarbij stil te mogen staan. Ik ga hier stoppen, want bij vers 11 begint echt een hele nieuwe pericoop en die gaan we de volgende keer bespreken. Dus voor nu laat ik het hierbij.

Deel 4 van 18