hoe werd het nieuwe testament samengesteld?

Het waren geen kerkelijke concilies die de Schriften bij elkaar brachten, maar de apostelen zelf. Zij die ooggetuigen waren geweest van de opstanding van Christus, kenden het belang van het documenteren van wat zij gezien hadden. Het zijn met name Paulus en Petrus die aan het einde van hun leven de Schriften bij elkaar hebben gebracht en hebben geordend tot het geheel dat wij nu kennen als de Bijbel.

Het zijn dan ook voornamelijk de laatste brieven van deze twee apostelen, Petrus en Paulus, die een pessimistisch beeld scheppen van het christendom. De afval en ontsporing was al ingezet en zou alleen nog maar toenemen. Juist in deze brieven wijzen zij beiden op het belang van de Schriften en de Schrift, als geheel. Dat zou het enige houvast zijn voor de gelovige, maar die zou daar dan ook volkomen toegerust mee zijn.

Plaats studie: Hendrik Ido Ambacht
Datum: 2 april 2017

📖 Samenvatting, hoofdstukken & uitgeschreven tekst

Samenvatting: De studie onderzoekt hoe het Nieuwe Testament werkelijk is samengesteld en verwerpt de traditionele visie dat latere kerkconcilies hiervoor verantwoordelijk waren. Aan de hand van de Schriften wordt aangetoond dat de apostelen zelf, als ooggetuigen, de canon hebben voltooid en veiliggesteld voor hun sterven. Vooral de apostel Paulus speelde een sleutelrol in het completeren van het Woord van God met het geheimenis. De oorspronkelijke indeling van de zeventig Bijbelboeken weerspiegelt Gods volmaakte handtekening. Dit besef biedt een vast en betrouwbaar fundament onder de gehele Schrift.

Besproken Schriftgedeelten: 1 Korinthe 15, Kolossenzen 1, Kolossenzen 1:25, Mattheüs 1:22, Mattheüs 2:15, 1 Timotheüs 4, 2 Timotheüs 3, 2 Timotheüs 4, 2 Petrus 2, 2 Petrus 1, 2 Petrus 1:12, Johannes 21:18, Johannes 21:19, 2 Petrus 2:1, 2 Petrus 3, 1 Petrus 1:1, 2 Timotheüs 3:15, Galaten 2, Galaten 2:9, Johannes 1:43, Handelingen 1:1, Openbaring 1:1, Genesis 1

“Voor mij was het een enorme eye-opener om te zien dat de apostelen verantwoordelijk zijn voor wat wij kennen als de Bijbel.”

Introductie: Hoe Werd het Nieuwe Testament Samengesteld? ↑ hoofdstukken

Hoe werd het Nieuwe Testament samengesteld? Dat is een hele mond vol natuurlijk. Ik had eerst wat andere titels in gedachten; het blijft lastig om titels te maken die de lading ook volledig dekken. Je zou kunnen zeggen: door wie en hoe werd het Nieuwe Testament samengesteld?

We hadden het de vorige keer over de apostelen, die ooggetuigen waren van de opstanding van Christus. We hebben toen redelijk wat schriftplaatsen onder de loep genomen die dat ronduit zeggen, en ons startpunt daarvoor was 1 Korinthe 15. Ik zei toen dat het me mooi leek om het de volgende keer eens te hebben over de vraag hoe die geschriften nu bij elkaar zijn gebracht en door wie. Vandaar dus deze titel: Hoe werd het Nieuwe Testament samengesteld?

Ik weet niet of u daar wel eens over nagedacht heeft. Ik moet zeggen dat ik er vroeger, voordat ik wist wat ik deze ochtend naar voren ga brengen, wel over nagedacht heb. Ik vroeg me dan toch altijd af hoe dat nou eigenlijk gebeurd zou zijn. Je hoort natuurlijk ook vaak verhalen in de media dat er weer ergens een evangeliebeschrijving is gevonden, van Thomas geloof ik, en noem ze maar op. Dan is altijd de vraag: had dat eigenlijk bij de canon van de Bijbel moeten behoren?

Nou, dat zijn best redelijke vragen natuurlijk. Wat men tegenwoordig vindt als men een oud geschrift ontdekt, bevat meestal zaken die tegenstrijdig zijn aan wat wij in bijvoorbeeld onze evangeliën vinden. Dat zou de Bijbel dan onbetrouwbaar maken, dus daar staat best wat op het spel.

De Antwoorden van de Traditie en de Concilies ↑ hoofdstukken

Ik weet niet of jullie de traditie een beetje kennen, want het antwoord van de traditie op de vraag hoe het Nieuwe Testament werd samengesteld... Voor degenen die dat niet weten, ben ik jullie ter wille geweest en heb ik gisteren nog even snel op Wikipedia rondgesnuffeld. Ook daar vind je trouwens tegenstrijdige antwoorden, dus dat is leuk.

Wat betreft de canon van het Nieuwe Testament bestaat binnen de christelijke kerken geen verschil van mening. Dat is ongeveer het enige punt waar men binnen de christelijke kerken geen verschil van mening over heeft. Dus laten we positief beginnen met die eenheid. Het is redelijk onbetwist dat de boeken zoals wij die kennen, als geheel de Bijbel vormen. Daar komen we straks nog wel op terug, maar daar bestaat eigenlijk weinig verschil van mening over.

Deze canon kreeg een officieel karakter in de Paasbrief – geen flauw idee wat het is – in de Paasbrief van de Alexandrijnse bisschop Athanasius in 367 na Christus. Daarin merkte hij de 27 boeken van het Nieuwe Testament aan als gezaghebbend voor de christelijke kerk. Latere concilies hebben dit steeds bevestigd.

Ja Fem, wat is er? Nee, nu niet. Straks misschien even, na de pauze. Oké, blijf nu maar even spelen.

Dit ging over – dat had ik er natuurlijk even boven moeten zetten – een concilie. Ik weet niet meer precies welk concilie; ik heb even op Wikipedia gezocht op concilies en dit stond bij Nicaea. Dat weet ik nog uit mijn hoofd. Het doet er ook niet zo heel veel toe. Er bestaan verschillende onjuiste visies op de rol van het concilie van Nicaea in het vaststellen van de canon van de Bijbel.

De ontwikkeling van de canon van het Nieuwe Testament was een lang proces. Nou, daar moet je al uitkijken als men dit zegt. Op het concilie van Hippo in 393 na Christus en het concilie van Carthago in 418 na Christus werd de canon van de Bijbel officieel bekrachtigd. Waarom?

De Apostelen als Ooggetuigen en Bewaarders van de Schriften ↑ hoofdstukken

Ik breng dit naar voren: we hebben het de vorige keer gehad over ooggetuigen die getuigen waren geweest van de opstanding van Christus. Wij weten dat dit de apostelen zijn en nog wat anderen, want er waren meer dan vijfhonderd broeders op eenmaal, zoals Paulus in 1 Korinthe 15 naar voren bracht.

Maar we weten ook dat het diezelfde apostelen zijn die deze dingen op schrift hebben gesteld. Paulus, Petrus en Johannes; zij hebben de zaken die zij gezien en gehoord hebben, en waarvan zij getuigen waren geweest, op schrift gesteld. Dan zou de vraag bij je kunnen rijzen: zij wisten dat wat zij naar voren brachten, door God geïnspireerde Schriften waren, door God geïnspireerde woorden. Zou het dan niet logisch zijn — het is maar een hypothese natuurlijk — dat diezelfde mensen die Schriften bij elkaar gebracht hebben? Of dat zij in ieder geval de drang zouden hebben gehad om dat te doen?

Ik wil vanmorgen naar voren brengen dat zij dat inderdaad gedaan hebben. En dat die geschriften niet pas in 418, 393 of op zijn vroegst 367 na Christus bij elkaar gebracht zijn, geboekstaafd en dus als canon ook bevestigd. Ik geloof dat dit door de apostelen zelf is gedaan, en ik meen zelfs voor het jaar 70. Maar daar kom ik straks ook nog wel op terug.

Daar wil ik nog één ding aan toevoegen. Daar hadden we ook nog een ochtend aan kunnen besteden, maar dat doe ik nu even niet om het contrast nog duidelijk te schilderen. We hebben de vorige keer gezien dat de apostelen ooggetuigen waren. Zij hadden het gezien, en voor wat zij gezien hadden, zijn zij ook gestorven. Ze hebben het vrijwel allemaal, voor zover wij weten, moeten bekopen met de marteldood. Zij waren veranderd van mensen die volledig uit het lood geslagen waren, uit het veld geslagen, omdat ze hun verwachting hadden gesteld op Hem van wie zij dachten dat Hij de Messias was, maar die ter dood werd gebracht. Daardoor waren ze de weg kwijt.

Doordat zij echter getuigen werden van die opstanding, veranderden zij van gedesillusioneerde mensen in krachtige getuigen die Israël, maar ook de wereld, het evangelie hebben gebracht. Dat was een zaak waarvoor zij wilden sterven. Maar die ooggetuigen hadden natuurlijk ook kunnen denken: 'Ja natuurlijk, die Ecclesia, die gemeente die groeit, en die geschriften, dat komt later wel; dat komt wel goed.' Ik heb ooit een... Laten we echter eerst even naar Kolossenzen 1 gaan.

De Bediening van Paulus: het Completeren van het Woord van God ↑ hoofdstukken

Laten we eerst naar Kolossenzen 1 gaan. Hier is één van de ooggetuigen, Paulus, aan het woord. Met Paulus is er nog iets bijzonders aan de hand. In Kolossenzen 1:25 – en ik val hier natuurlijk midden in het hoofdstuk – haakt hij aan op het voorgaande vers 24, waar hij spreekt over Christus en over Zijn lichaam, hetwelk de gemeente is. Het gaat hier dus over het lichaam van Christus, de gemeente of de *ecclesia* in het Grieks; dat wat uitgeroepen wordt. Paulus zegt dat hij daar een dienaar van geworden is: "welke dienaar ik geworden ben naar de bedeling van God, die mij gegeven is aan u, om te vervullen het Woord Gods."

Nu even langzaam met de interlineaire Bijbel erbij. Paulus werd een dienaar van die gemeente naar het beheer van God. Dit woord kennen we wel: *oikonomia*. Ons woord 'economie' is daarvan afgeleid. Het betreft een huishouding; het woord *oikos* heeft met 'huis' te maken. Paulus was een dienaar geworden van de gemeente, van de *ecclesia*, overeenkomstig de huishouding of het beheer dat hem door God was gegeven. God had hem dat beheer gegeven om de *ecclesia* te dienen. En waarmee dan? Om het Woord van God te vervullen.

Ik weet niet wat voor ideeën u hierbij heeft. Hoe vervulde Paulus het Woord van God? Als we dit woord onder de loep nemen, zien we dat het een identiek nummer heeft, een Strong-nummer. Als je dat aanklikt, zie je dat dit woord heel vaak voorkomt; er zijn 86 treffers. Dat zie je al direct in de eerste verzen van de evangeliën. In Mattheüs 1:22 wordt dit woord 'vervullen' ook gebruikt. Daar gaat het over het vervullen van een woord dat ooit door de profeet gesproken is. In Mattheüs 2:15 staat: "opdat vervuld zou worden wat uitgesproken was door de profeet." Enzovoort. Dit betreft profetieën die al uitgesproken waren door bijvoorbeeld de profeet Jeremia of Jesaja. In het Nieuwe Testament vinden we dan de vervulling van dat woord. Dat woord krijgt zijn volmaaktheid, zijn volkomenheid; het wordt volgemaakt en voleindigd. Dat zijn nogal wat termen, maar het zijn allemaal woorden waarmee dit Griekse woordje *plerosai* in onze vertalingen wordt weergegeven.

Er was dus ooit een woord gesproken door God via een profeet, dat woord krijgt zijn uiteindelijke vervulling, en daarmee is het vervuld. Paulus zegt hier echter dat het aan hem gegeven was om het Woord van God te vervullen. Dit woord is ook nog eens afgeleid van een ander woord dat 'vol' of 'gevuld' betekent; in ieder geval volledig of gecompleteerd. Aan Paulus was het dus gegeven om Gods Woord te completeren. Dat wat er nog aan ontbrak, dat voltooide Paulus.

Hoe deed hij dat dan? Dat zegt hij eenvoudigweg in het volgende vers, vers 26. Het was hem gegeven om het Woord van God te vervullen, namelijk de verborgenheid die verborgen is geweest van alle eeuwen en van alle geslachten, maar die nu geopenbaard is aan Zijn heiligen. Aan Paulus was het gegeven om het Woord van God te completeren door het geheim – of het geheimenis, zoals andere vertalingen zeggen. De Statenvertaling spreekt over de 'verborgenheid'. In dit woordje 'geheim' zien we ons woord 'mysterie' terug: *mysterion*. Het is prachtig om te zien hoe die woorden zijn opgebouwd. Het is gevormd uit een woord dat 'dichtdoen' plus 'bewaren' betekent. Het is dus iets wat gesloten is, maar bewaard en verborgen.

Paulus was het gegeven om het geheim te onthullen dat verhuld was vanaf de *aionen*, vanaf de wereldtijdperken. De Statenvertaling zegt 'van alle eeuwen', en dat komt redelijk in de buurt. Normaal gesproken zou men dit woord vertalen met 'vanaf alle eeuwigheden', want zo wordt het woord *aioon* vaak vertaald, maar het betekent gewoon tijdperken. Het geheim was dus verhuld vanaf de tijdperken en vanaf de generaties; laten we zeggen: al heel lang, vanaf het begin van de tijd. Maar nu is het openbaar gemaakt en onthuld aan Zijn heiligen, namelijk door Paulus.

Paulus zegt dus: wat er aan het Woord van God ontbrak, dat is aan mij gegeven om te completeren. Ik heb expres even ingezoomd op dat woord *mysterion*, geheim of verborgenheid. Er zijn mensen die zeggen dat wat Paulus bekendmaakte, nergens anders in de Schrift te vinden is. Het is nieuw; het is iets wat alleen Paulus bekendmaakte. Wat hij bekendmaakte, zegt hij ook in het volgende vers. Hij wilde dit geheim bekendmaken: "welke is Christus onder u". Of zoals de tekst zegt: deze verborgenheid onder de natiën, welke is Christus in u.

U merkt misschien dat ik een beetje zoek naar woorden; wat zeg ik wel en wat zeg ik niet? Dit is een onderwerp waar de brieven van Paulus, en met name zijn gevangenisbrieven zoals Efeze en Kolossenzen, vol van staan. Als dit het geheimenis is waarmee Paulus het Woord van God completeerde, dan zult u begrijpen dat dit niet zomaar iets is waar we in vijf minuten aan voorbij kunnen gaan. Het is een geweldig onderwerp, dat bovendien spreekt over ons. Ik zal het kort samenvatten en ik hoop u daarmee in ieder geval te prikkelen.

Het Geheimenis: de Natiën Delen in de Positie van de Messias ↑ hoofdstukken

Dan zegt Paulus hiervan dat ooit de Messias beloofd was aan Israël. En Messias, Mashiach, is een Hebreeuws woord dat wij kennen uit ons Nieuwe Testament als Christus. Dat betekent exact hetzelfde: gezalfde. Aan Israël was de Messias, de Christus, beloofd. Het geheim dat Paulus bekendmaakt, is dat de gelovigen uit de natiën deel krijgen aan Israëls Messias. Dus de gelovigen uit de natiën delen niet in de positie van Israël, nee, zij delen in de positie van de Messias van Israël. Want zij worden één met die Messias, zij worden één met Christus. Dat kennen we, want wij zijn één lichaam met Christus. Wij zijn in Christus, wij zijn één met Hem. Wij zijn één met Hem die aan Israël beloofd was als de komende Messias.

Nu begrijpt u wel dat als je daar goed over nadenkt, je in ieder geval weet — ook al begrijp je er misschien niets van — dat het heel mooi moet zijn. En dat is het ook. Alleen is het niet mijn onderwerp van deze ochtend. Maar Paulus zegt hier dus dat hij het Woord van God completeert, en hij legt uit dat hij dit deed door dat geheimenis, die verborgenheid, dat geheim te openbaren, te onthullen. Maar je zou het ook zo kunnen lezen dat Paulus de geschriften bij elkaar gebracht en gecompleteerd heeft. Dus dat hij het ook letterlijk gecompleteerd heeft, tot volheid heeft gebracht en bij elkaar heeft gebracht.

Er is maar één reden om dat niet te geloven en dat is traditie, want de traditie leert het namelijk anders. De traditie leert wat we zojuist hebben gezien in die citaatjes van Wikipedia die ik gaf. Men zegt bijvoorbeeld dat de geschriften van Johannes van veel latere datum zijn. Men baseert dat waarschijnlijk op het feit dat Johannes tamelijk oud is geworden en waarschijnlijk wel wat langer heeft geleefd dan Paulus. Nu heb ik hier een Telos-vertaling, kennen jullie die? Fem, die kent hem niet. Vanaf nu wel, Fem, ik zal er voortaan uit voorlezen. O, Daniël wel. Nou, mooi. Dit is een vertaling van het Nieuwe Testament; volgens mij noemen ze dit ook de Voorhoevevertaling. Daar staat boven de Bijbelboeken een inleidinkje. Hier staat bijvoorbeeld bij de brieven van Johannes — ik heb dat gisteren nog even nagezocht, daarom ligt hij hier — geschreven door Johannes tussen de jaren 60 en 95.

Dat geeft ons volgens mij ruimte genoeg om die Johannes-geschriften ook ergens in de jaren 60 te dateren, want deze marge tussen het jaar 60 en 95 is natuurlijk vrij ruim. In ieder geval is dit volgens mij een eerlijkere datering dan al die mensen die precies menen te weten in welk jaar Paulus welke brief heeft geschreven. Uiteindelijk lees je nergens in de Schrift echt precies wanneer die brieven geschreven zijn, op een aantal uitzonderingen na die aan de hand van het boek Handelingen toch wel vrij makkelijk na te zoeken zijn. Maar dat geldt echt niet voor allemaal.

Goed, dit was Kolossenzen 1. Ik geloof dus dat Paulus niet alleen het geheimenis onthuld heeft, maar ook die geschriften bij elkaar heeft gebracht. Dat heeft hij overigens niet alleen gedaan; daar heeft hij hulp bij gehad. Petrus met name, en Markus en Lukas hebben hem daarbij geholpen. En dat zeg ik niet zomaar — ja, ik zeg het wel, maar als ik het zeg, dan spreek ik de Schrift na. De Schrift brengt dat naar voren en dat wil ik voor morgen laten zien.

Ik wil nog op één ding wijzen. Ik maak nooit reclame voor mijn eigen artikelen, maar ik heb ooit eens een artikel geschreven over 'De toekomst van het christendom volgens de apostelen'. U ziet het erboven staan. Ik laat het nu even zien omdat ik al aangaf dat die apostelen ooggetuigen waren. Daar hebben we het de vorige keer uitgebreid over gehad. Als wij Wikipedia geloven en dit soort jaartallen gepresenteerd krijgen voor de totstandkoming van de canon van de Bijbel, dan zou je je af kunnen vragen: in die bijna 400 jaar, wat had daar allemaal wel niet in kunnen gebeuren?

Als theologen geschriften dateren, dan doet men dat meestal zo laat mogelijk. Let maar op. Genesis dateert men bijvoorbeeld vaak in de tijd van Ezra. Nou, dat is heel veel later. Men doet dat — tenminste dat is mijn oordeel of vooroordeel — om de betrouwbaarheid daarvan ter discussie te stellen. Want hoe later geschriften gedateerd zijn, hoe onbetrouwbaarder het natuurlijk is. Jullie hebben vroeger ook allemaal die spelletjes op school gedaan waarbij iets door werd verteld. Dan moest je iets in het oor van de ander fluisteren en aan het eind bleef daar niet veel meer van over. Dat is met het overschrijven en overbrengen van geschriften natuurlijk ook zo. Maar die apostelen waren ooggetuigen. Zij wisten: wat wij naar voren brengen, zijn door God geïnspireerde woorden. Zouden zij dan hebben gedacht — hypothetische vraag weer — dat ze dat wel aan het christendom na hen konden overlaten en dat het wel goed zou komen?

De Toekomst van het Christendom: een Aangekondigde Afval ↑ hoofdstukken

Aan de hand daarvan heb ik ooit dit artikel geschreven: 'De toekomst van het christendom volgens de apostelen'. Ik wil heel snel een paar verzen laten zien waarvan ik hoop dat jullie ze allemaal kennen, zodat je weet in welke context we het hebben. Het beeld dat de apostelen hadden van het komende christendom is namelijk niet best.

Paulus zegt in 1 Timotheüs 4: "Maar de Geest zegt uitdrukkelijk dat in latere tijden" — de tijden die daarna zouden volgen, navolgende perioden — "sommigen" — hier zegt hij nog 'sommigen', hier is hij nog mild — "afvallig zullen worden van het geloof en zich zullen wenden tot misleidende geesten en leringen van demonen." Dat liegt er niet om, wat hij hier zegt: leringen van demonen. Hij heeft het hier niet over de wereld, hij heeft het over een religieuze wereld: het christendom. Ze zullen zich wenden tot misleidende geesten en leringen van demonen. Hij legt in de rest van 1 Timotheüs 4 uit waar dat over gaat. Daar herken je zo specifiek de Rooms-Katholieke Kerk in: het onthouden van voedsel en van seksuele gemeenschap, dat soort zaken.

In 2 Timotheüs 3 — en daar kom ik straks nog uitgebreid op terug — schrijft Paulus zijn laatste brief aan zijn vriend, die hij zelfs zijn kind noemt in het geloof. Hij had hem geestelijk verwekt, hij was zijn verwekker op dat gebied. Hij zegt: "Weet dit, Timotheüs, dat in de laatste dagen zware tijden zullen aanbreken." Dan noemt hij een aantal zaken op die er niet om liegen. Ook dit gaat over de religieuze wereld. Dat blijkt ook wel uit vers 5: "Zij hebben een schijn van godsvrucht." Het lijkt erop, zegt Paulus, het lijkt op godsvrucht. Dat woord 'godsvrucht' is letterlijk 'goede verering', de verering van God. Zij lijken God te vereren. Ze noemen wellicht Zijn naam en ze gebruiken ook de Bijbel nog, maar het is een schijn; het heeft een vorm van godsvrucht, maar de kracht daarvan hebben ze verloochend. Als je het evangelie kent — noem het maar eens in de christelijke wereld — dan weet je dat het evangelie Gods kracht tot redding is. Die kracht wordt en masse verloochend. "Keert u ook van hen af," zegt Paulus er nog bij. Zijn advies is dus niet: beweeg je er lekker tussen en probeer ze van binnenuit te veranderen. Nee: keer je ervan af.

In 2 Timotheüs 4, een hoofdstukje verder, is hij nog stelliger. Net zei hij nog: "sommigen zullen afvallig worden van het geloof," maar een brief later — ik weet niet precies hoeveel jaar ertussen zit — zegt hij: "Want er zal een tijd komen dat zij de gezonde leer niet zullen verdragen." Hij scheert hier alles over één kam. Dat wil hooguit zeggen dat er wel wat uitzonderingen zijn, maar dat het merendeel de gezonde leer niet zal verdragen. Als je het evangelie kent en je noemt het in die kringen, dan weet je waar het over gaat. Ze zullen de gezonde leer niet verdragen. Ze zullen hun gehoor van de waarheid afkeren en zich keren tot verzinsels. Zonder nu alles toe te lichten hoorde ik net al het woord 'Drie-eenheid' vallen: een verzinsel dat in de hele Schrift niet voorkomt. De hel is een verzinsel. De onsterfelijke ziel is een verzinsel. De eeuwige straf is een verzinsel.

Een van de woorden die in onze vertalingen met 'hel' wordt vertaald, is Gehenna. Dat was de vuilstortplaats die even buiten Jeruzalem lag. Het is een onderwerp op zich, dat zullen jullie begrijpen, maar het beeld dat men heeft van een hel is een verzinsel. Ik ga er nu niet verder op in, maar het is een verzinsel.

Snel verder naar Petrus, ook daar komen we straks nog even terecht. "Er zijn ook valse profeten onder het volk geweest," zegt Petrus in 2 Petrus 2, "zoals er ook onder u valse leraars zullen zijn die heimelijk verderfelijke afwijkingen in de leer zullen invoeren." De Statenvertaling noemt dat 'verderfelijke ketterijen'. Ze zullen die afwijkingen in de leer heimelijk, dus sneaky, invoeren onder het mom van een schijn van godsvrucht. Enzovoorts, enzovoorts. Dat is het beeld dat die ooggetuigen, de apostelen waar we het de vorige keer zo uitgebreid over hadden, hadden van het toekomstige christendom.

Nu wil ik naar 2 Petrus 1, daar waren we de vorige keer ook al even omdat Petrus daar zegt dat hij een ooggetuige is. 2 Petrus 1 en dan... vrede op aarde, tenminste in ieder geval hier in huis. We hebben er zelfs een liedje over gemaakt! Wij gaan verder met Petrus.

Petrus' Laatste Brief: het Veiligstellen van het Vast Profetisch Woord ↑ hoofdstukken

Petrus zegt in 2 Petrus 1 vers 12: "Daarom zal ik niet verzuimen u altijd daarvan te vermanen, hoewel gij het weet en in de tegenwoordige waarheid versterkt zijt." Ik val er weer middenin, want hij zegt natuurlijk "daarom", dus dan wijst hij weer terug op het voorgaande. Dat is dan huiswerk, want we moeten echt een beetje tempo gaan maken.

In het volgende vers zegt hij: "En ik acht het recht te zijn, zolang ik in deze tabernakel ben, dat ik u opwek door vermaning, alzo ik weet dat de aflegging van mijn tabernakel haast zijn zal, gelijkerwijs ook onze Heere Jezus Christus mij heeft geopenbaard."

Nu iets rustiger. "Daarom zal ik steeds op het punt staan," zegt Petrus. Ik zal niet verzuimen, maar ik zal steeds op het punt staan. Dat klinkt nog wat alerter, wat assertiever. Ik zal steeds op het punt staan jullie in herinnering te brengen aangaande deze dingen, aangaande wat hij naar voren heeft gebracht. Ik zal steeds op het punt staan om die dingen bij jullie in herinnering te brengen. Want hij was een ooggetuige, zegt hij hier in het vervolg ook.

Hoewel jullie het weten en jullie standvastig gemaakt zijn – jullie staan daar vast in, in die tegenwoordige, aanwezig zijnde waarheid – acht ik het rechtvaardig, zolang als ik in deze tent ben, in dit lichaam ben. Deze aardse tent, dat beeld gebruikt de Bijbel vaker natuurlijk; het lichaam dat wij hier hebben is slechts een tijdelijke woning, vandaar een tent. Zolang als ik hier nog ben, acht ik het rechtvaardig jullie op te wekken, jullie wakker te schudden in herinnering aan die dingen die hij naar voren bracht.

Waarom zegt Petrus dit? Waarom blijft hij hen wakker schudden en herinneren? Nou ik weet, zegt hij, dat het wegplaatsen – dat staat er letterlijk – het afleggen van die tent, van dat lichaam van hem, spoedig zal gaan gebeuren. Petrus kondigt hier zijn dood aan. Hij zegt: ik ga spoedig sterven. Het is zijn laatste brief. Ik zei net dat de laatste brief van Paulus 2 Timotheüs was, maar dit is Petrus' laatste brief: 2 Petrus. Waarschijnlijk geschreven vlak voordat hij zou overlijden. Dat zegt hij hier ook; hij kondigt zijn overlijden aan.

Maar Petrus had nog wat belangrijke zaken te zeggen. Die had hij gezegd, en daar zou hij hen steeds aan blijven herinneren. Maar hij zegt dat hij ook nog wat belangrijke dingen te doen heeft, want hij gaat sterven. "Alzo ik weet dat de aflegging van mijn tent, mijn lichaam, spoedig zijn zal." En hoe wist hij dat? "Gelijkerwijs ook onze Heere Jezus Christus mij heeft geopenbaard." De Heere had hem geopenbaard dat hij spoedig zou sterven. Dat vind je aan het einde van het Johannes-evangelie, bij mij staat er een tekstverwijzing bij: Johannes 21 vers 18 en 19. Daar zegt de Heere dat tegen hem. De Heere doet daar een enigszins cryptische uitspraak, met het commentaar van Johannes erbij dat het gaat over de dood waarmee Petrus ter dood gebracht zou worden. Ik ga er nu niet naartoe, maar zoek dat maar eens na.

Dus Petrus brengt hier naar voren: kijk, dit is wat ik doe, wat ik nog zal doen, wat ik steeds zal doen zolang als ik in deze tent, in dit lichaam ben. En dan staat er "doch" in de Statenvertaling, of "echter" in de interlineair. Maar er is meer. In tegenstelling tot wat hij zou doen tijdens zijn leven, gaat hij daar nog wat aan toevoegen; iets wat hij ook zal doen tijdens zijn leven. "Doch ik zal ook naastigheid doen bij alle gelegenheid, dat gij na mijn uitgang van deze dingen gedachtenis moogt hebben."

Denk goed na over wat Petrus hier zegt. Echter, ik zal mij beijveren bij iedere gelegenheid. Dat zei hij ook al over het feit dat hij hen telkens zou herinneren aan de woorden die hij gesproken en geschreven had zolang hij nog leefde. Maar hij zegt hier: ik zal mij ook beijveren bij iedere gelegenheid dat jullie ook na mijn uitgang, na mijn dood, na dat afleggen van zijn lichaam, van zijn aardse tent, aan deze dingen herinnerd zullen worden. Of dat jullie van deze dingen "heugenis gemaakt zullen worden". Dat is natuurlijk herinneren, iemand ergens aan heugen.

Petrus zou dus tijdens zijn leven telkens zijn lezers en zijn toehoorders bij die dingen bepalen, maar hij zou zich er bij iedere gelegenheid ook voor beijveren dat ze ook na zijn dood aan deze dingen herinnerd zouden worden. Wij hebben tegenwoordig natuurlijk wat meer middelen dan de mensen die toen leefden. Wij zouden wellicht een mooie film maken van onszelf, waarop we onze laatste rede, onze laatste wensen en wat we nog belangrijk zouden vinden kenbaar zouden maken. Maar Petrus had maar één manier en dat was de dingen die gezegd moesten worden op schrift stellen. Nou, dat had hij al gedaan, maar hij zegt ook: ik zal er ook voor zorgen dat jullie na mijn dood aan die dingen herinnerd worden.

Dus Petrus zou ervoor gaan zorgen – dat is dan even waar ik een beetje op de muziek vooruitloop – dat de dingen die zij naar voren brachten als apostelen op schrift zouden worden gesteld en bij elkaar zouden worden gebracht. Dat is de enige manier om zijn hoorders en lezers daaraan te kunnen blijven herinneren, ook na zijn dood.

Ik lees even verder. "Want wij zijn geen kunstelijk verdichte fabelen nagevolgd, als wij u bekendgemaakt hebben de kracht en toekomst van onze Heere Jezus Christus, maar wij zijn aanschouwers geweest van Zijn majesteit." Vorige keer heb ik dit vers ook even aangehaald, omdat het zo lekker klinkt: kunstelijk verdichte fabelen. Wij zijn geen in wijsheid gemaakte mythen nagevolgd. Dit woord "mythen" kom ik straks ook nog tegen bij Paulus. Het zijn geen fabels, het zijn geen mythen, kunstelijk verdicht of in wijsheid gemaakt. Nee, wij hebben aan jullie bekendgemaakt de macht en toekomst, zegt de Statenvertaling. Dat woord wordt vaak populair gezegd: Zijn wederkomst, waarin Hij zal verschijnen in heerlijkheid. Wij maken aan jullie bekend de macht en parousia, de heerlijkheid, de toekomst, want daar zijn wij toeschouwers van geworden. Ooggetuigen; dat hebben we gezien en dat maken wij jullie bekend, zegt Petrus.

Dit gaat overigens over de verheerlijking op de berg. Ik lees gewoon even verder in vers 17: "Want Hij" – dat is Christus – "heeft van God de Vader eer en heerlijkheid ontvangen, als zodanig een stem van de hoogwaardige heerlijkheid tot Hem gebracht werd: Deze is Mijn geliefde Zoon, in de Welke Ik Mij welbehaagd heb." Dat zijn bekende woorden natuurlijk die we een aantal keren vinden in de evangeliën, onder andere bij de doop van de Heere Jezus. Maar Petrus wijst hier op de verheerlijking op de berg, want dat staat in het volgende vers: "En deze stem hebben wij gehoord, als zij van de hemel gebracht is geweest, toen wij met Hem op de heilige berg waren."

Zij kregen daar, om het zo te zeggen, een preview van de komende Messias in Zijn koninkrijk, in Zijn heerlijkheid. Ze kregen daar een visioen te zien van de toekomst, om het even heel simpel en kort te zeggen. Maar let op wat Petrus hier zegt.

Wij zijn aanschouwers geweest, wij zijn toeschouwers geweest van Zijn majesteit, van Zijn heerlijkheid. Wij zijn geen kunstrijk verdichte fabelen nagevolgd, geen in wijsheid gemaakte mythe. Wij hebben deze stem gehoord. Het verband waarover het hier gaat, zijn in ieder geval Petrus, Jakobus en Johannes, want zij waren bij Jezus op die berg der verheerlijking, zoals we die geschiedenis noemen.

Wij hebben dat dus gehoord. En dan zegt hij in vers 19: 'En wij hebben het profetisch woord dat zeer vast is.' Dat is meer bevestigd, dat is zeer vast. Hij zegt dus gewoon: wij hebben dat profetisch woord. Hij had al gewezen op het feit dat hij zijn toehoorders en toeschouwers altijd aan die dingen zou herinneren, ook na zijn dood. Hij zou zich beijveren bij iedere gelegenheid dat ze na zijn uitgang, na zijn sterven, altijd aan deze dingen herinnerd zouden worden. En dan zegt hij: 'Wij apostelen hebben het profetisch woord dat zeer vast is, en gij doet wel dat gij daarop acht geeft.'

De rest van vers 19 sla ik even over, omdat het nogal een lastig vers is waarvan je de hoofdzin zo zou kunnen lezen: 'Wij hebben het profetisch woord dat zeer vast is en gij doet wel dat gij daarop acht hebt in uw harten.' Dan is de rest een tussenzin. Maar sommige uitleggers zeggen ook weer dat 'in uw harten' bij het volgende vers hoort, bij vers 20. 'Dit eerst wetende in uw harten' zou het dan zijn. Nou, ik ben er nog niet uit wat het precies moet zijn, daarom sla ik het nu ook even over.

Maar wij hebben het profetisch woord. Wij apostelen hebben het profetisch woord dat zeer vast is. Petrus was zich er terdege van bewust: dit is dát Woord en dat moet bewaard worden voor nakomende geslachten. En hij zegt: ik zal me bij iedere gelegenheid beijveren om jullie daaraan te herinneren. We hebben dat profetische woord dat zeer vast is en jullie doen er wel aan wanneer je daarop acht hebt. Dat is ook belangrijk, want dit vers past allemaal in het verband: 'Dit eerst wetende, dat geen profetie der Schrift is van eigen uitlegging.'

Dit vers is tamelijk bekend en we zeggen daarover altijd: ja, Schrift met Schrift vergelijken. Dat zegt Petrus hier, en dat is ook zo. Hij zegt dat in de context van: wij apostelen hebben dat profetisch woord en ik ben nu bezig, ik zal mij bij elke gelegenheid beijveren en naarstigheid doen dat jullie ook na mijn uitgang aan deze dingen herinnerd zullen worden. Want, zegt hij, geen profetie der Schrift is van eigen uitlegging. Hiermee zegt Petrus ook meteen dat als je niet alle Schriften hebt, je dan geen compleet Woord hebt en dat je dan de profetie der Schrift niet kunt uitleggen. Je hebt daar dus de hele Schrift voor nodig. Al die delen van de Schrift leggen elkaar uit. Hier een Schriftplaats, daar een Schriftplaats, als een puzzel die gelegd wordt. Puzzelstukjes.

Het makkelijkste voorbeeld vind ik daarvan altijd de profetieën over de toekomst, wanneer we spreken over de wegrukking, het duizendjarig rijk en de periode daartussen. Dat zijn allemaal puzzelstukjes die je door heel de Schrift vindt: bij de profeten van het Oude Testament, maar ook bij Petrus en bij Paulus. Overal vind je dat. Dat leg je bij elkaar en dan leggen al die Schriftgedeelten elkaar uit en vullen elkaar aan. Petrus wijst hier op die eenheid van de Schrift en ook op het belang om die Schriften te hebben, en hij benadrukt dat hij en de andere apostelen zich ervoor inzetten om dat bij elkaar te brengen en hun lezers en hoorders eraan te herinneren na hun dood.

Overigens, net las ik uit 2 Petrus 2 vers 1. Daarom heb ik altijd een Bijbel bij me; dat zal ik altijd wel blijven doen. Veel mensen zeggen: ja, die Bijbel is maar een vertaling, er staan zoveel dingen fout in. Oké, daarom gebruik ik de interlineair, maar hierom heb ik een Bijbel erbij. Je ziet dan meteen het verband. Want het eerstvolgende wat hij zegt is: 'Maar er zijn ook valse profeten onder het volk geweest, zoals er ook onder u valse leraars zullen zijn.' Dat duidt maar weer op het contrast dat hij hier neerzet. Wij hebben die Schriften, wij hebben dat profetisch woord dat zeer vast is en geen profetie der Schrift is van eigen uitlegging, maar let op: er komen ook valse leraars onder jullie. En die zullen heimelijk verderfelijke afwijkingen in de leer invoeren, verderfelijke ketterijen.

Dat contrast zet hij echt neer in deze brieven, en dat doet Paulus ook in de Timoteüsbrieven. Straks — en die afval was toen reeds ingezet — zal men de gezonde leer niet verdragen, maar wij hebben die geschriften, wij hebben dat profetisch woord. Nou, ik maak 2 Petrus nog snel even af voor de koffie. Dan ga ik wel over mijn tijd heen, voor zover ik een tijd heb gekregen van jullie. Die heb ik helemaal niet, dus ik kan praten zolang ik wil. Als jullie weglopen, zie ik het vanzelf wel.

Ja, Femi. Mooi, ik ga er in de pauze even naar kijken. Dat duurt niet lang meer. Zoiets. 2 Petrus 3 is dat. Je zult het vanavond voorlezen... daar heb jij een ander beeld bij denk ik. Boven 2 Petrus 3 staat: 'De wederkomst van de Heere'. Petrus legt uit — we kennen hem uit Handelingen natuurlijk, waar hij vurig aan Israël verkondigt als krachtige ooggetuige — hij zegt: 'Christus is opgewekt, Hij is door ons gezien, en wanneer jullie als volk Israël geloven, zal Hij terugkeren om Zijn koninkrijk op te richten.' Dat was Petrus' verwachting.

Maar hier in zijn laatste brief — nou, er was intussen wat bijgepraat door Paulus denk ik, dat gaan we straks ook wel zien — vertelt hij dat die wederkomst van de Heere nog wel even op zich kan laten wachten. Hij doet daarbij de cryptische uitspraak in vers 8 dat dat nog wel zomaar twee dagen van duizend jaar zou kunnen duren. Maar dan heb ik het vers meteen uitgelegd. Ik spring gewoon verder naar vers 15. Daar staat... pardon, even een slokje water, dat is het teken dat we moeten gaan pauzeren. 'Acht de lankmoedigheid van onze Heere voor zaligheid.'

Petrus Plaatst de Brieven van Paulus op Één Lijn met de Overige Schriften ↑ hoofdstukken

Gelijkerwijs ook onze geliefde broeder Paulus naar de wijsheid die hem gegeven is, u lieden geschreven heeft. Laten we daar even op inzoomen. Het gaat hier over het geduld van de Heer voor redding. Dat de komst van de Heer uitblijft, dat betekent redding. Dat vinden we bij Paulus terug, voor de natiën inderdaad. Want de Heer komt niet terug om direct Zijn Koninkrijk op te leggen in Israël, maar Hij verzamelt zich eerst een volk uit de natiën voor Zijn naam. Uiteindelijk brengt Paulus in zijn brieven naar voren dat dit redding voor de wereld betekent. Dus: achter het geduld van onze Heer voor redding staat gelijkerwijs ook onze geliefde broeder Paulus, die naar de wijsheid die hem gegeven is, jullie geschreven heeft.

Nou, met Paulus had Petrus in het verleden heel veel moeite gehad. Dat lees je in Galaten 2; ze hebben echt recht tegenover elkaar gestaan. Maar intussen wist Petrus: ja, Paulus weet weer hoe het zit. Hij had dat van hem geleerd en hij was hem intussen ook als een geliefde broeder gaan zien. Onze geliefde broeder Paulus, die naar de wijsheid die hem gegeven is — namelijk van God natuurlijk — jullie geschreven heeft. Blijkbaar heeft Paulus dus een brief geschreven aan dezelfde doelgroep als Petrus. De brief van Petrus is geschreven aan de vreemdelingen in de verstrooiing (1 Petrus 1 vers 1), dus aan Joden in de verstrooiing. Dat zou betekenen dat Paulus ook een brief geschreven zou moeten hebben aan Joden. Zou dat de Hebreeënbrief zijn? Dat zou zomaar kunnen, maar dat is nu niet het onderwerp.

Petrus zegt: dat heeft Paulus jullie geschreven naar de wijsheid die hem gegeven is. Gelijk ook in alle brieven, van deze dingen sprekende, waarin sommige dingen zwaar zijn om te verstaan, die de ongeleerde en onvaste mensen verdraaien, gelijk ook de andere schriften tot hun eigen verderf. Let op wat Petrus hier zegt. Paulus schrijft in al zijn brieven over de redding, laten we het daar maar even bij houden. Maar Petrus was dus blijkbaar bekend met al de brieven van Paulus. Gelijk ook in alle brieven, de epistolaes, de epistels. Al de epistels van Paulus waren blijkbaar bekend bij Petrus. En hij zegt: ja, er zijn er een hoop die dat verdraaien enzovoort, maar hij zegt daarbij dat ze dat ook doen met de andere schriften.

Hier zegt Petrus dus in de eerste plaats: ik ken al die brieven van Paulus. En vervolgens stelt hij ze ook nog eens op één lijn met de andere schriften, oftewel met de Tenach. Petrus zegt dat al die brieven van Paulus bekend zijn en dat ze net zoveel waarde hebben als de overige schriften; ze horen daarbij. Eerder had hij al gezegd dat geen profetie van de Schrift een eigen uitlegging is. Wij apostelen hebben het profetisch woord dat zeer vast is, en ik ga jullie daar zolang ik leef aan herinneren. Ik zal me beijveren bij iedere gelegenheid dat jullie ook na mijn dood daaraan herinnerd zullen worden. Dan gaan we na de pauze kijken wat Paulus daar zelf van zegt. We gaan van Petrus naar onze geliefde broeder Paulus, in 2 Timotheüs inderdaad. 2 Timotheüs 3, om precies te zijn. Sommigen leren wel heel snel. Ja? Ja.

Paulus Instrueert Timotheüs over het Volkomen Toegerust Zijn Door de Schrift ↑ hoofdstukken

Maar dat gaf ik al eerder aan. We waren in de laatste brief van Petrus, waarin hij zijn dood aankondigt. Maar dat doet Paulus ook in deze brief, in 2 Timotheüs. Nog niet in deze verzen, maar daar kom ik straks op. En zoals gezegd — ik gaf het net al aan — hiervoor blijf ik toch een Bijbel gebruiken, hoewel er op zo'n vertaling natuurlijk van alles aan te merken valt.

Want wij waren al even in 2 Timotheüs 3, waar ik nu naartoe ga. En daar stond dus dit: "Weet dit, dat in de laatste dagen zware tijden zullen aanbreken." De mensen zullen zus en zo zijn, allemaal niet goed. Lees dat maar eens na thuis. Ze hebben een vorm, een schijn, een gedaante van godsvrucht, van verering. Dat is de context waarbinnen deze woorden staan die nu komen en waar gelijk daarna deze woorden volgen: "Er zal een tijd komen dat zij de gezonde leer niet zullen verdragen. Ze zullen hun gehoor van de waarheid afkeren en zich keren tot verzinsels." Dat is het begin van hoofdstuk 4. Dat is dus weer dat contrast, die context waarin Paulus naar voren brengt wat ik jullie nu onder de aandacht wil brengen in 2 Timotheüs 3, vanaf vers 15.

Paulus had daar die verzen die ik net liet zien: zij zullen een schijn hebben van godsvrucht, een vorm van godsvrucht. Dan zegt hij in vers 10: "Maar jij, Timotheüs..." Lees dat nogmaals, hoe Paulus dat contrasteert. "Zij, maar jij, Timotheüs." En dan in vers 14 weer: "Maar jij, blijf in hetgeen je geleerd hebt." Weer gericht op dat onderwijs. En dan zegt hij in vers 15: "En dat jij van kind af de heilige Schriften geweten hebt." Dat staat er zelfs letterlijk: vanaf baby. Er zijn verschillende woorden die in de vertaling vertaald worden met "kind", maar dit is wel echt het woord voor zuigeling. Het was niet eens een kind als onmondige, maar echt een baby. Het was er met de paplepel ingegoten, zouden wij zeggen. "Maar dat jij van kinds af de heilige Schriften geweten hebt, die je wijs kunnen maken tot zaligheid, tot redding door het geloof dat in Christus Jezus is."

En dan? Ik lees eerst even voor wat er in de vertaling staat: "Al de Schrift is van God ingegeven en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing die in de rechtvaardigheid is, opdat de mens Gods volmaakt zij, tot alle goed werk volmaaktelijk toegerust." Nu stap voor stap. Elk geschrift is van God ingegeven. Letterlijk: door God geïnspireerd. Dit woord herkennen jullie wel: Theos is het woord voor God. Ook daar zit nog een verhaal achter; dat betekent letterlijk "de Plaatser", Hij die alles beschikt en plaatst. En "pneustos" komt van ademen of geest. Het is door God geademd. Het zijn niet zomaar zwarte lettertjes op wit papier, maar het is door God geademd. God blaast er Zijn geest in, Zijn leven. Die woorden zijn dan ook letterlijk een levend woord.

Elk geschrift is door God geïnspireerd en is nuttig, baathebbend tot onderwijzing, tot weerlegging. Want wanneer je de Schrift kent en je hoort iets wat niet naar de Schrift is, dan zeg je: "Maar er staat geschreven." Dus tot weerlegging. Tot correctie — natuurlijk voor die ander, maar in de eerste plaats voor jezelf. Wanneer je zelf scheef zit, dan is het het Woord dat je corrigeert. Daartoe is elk geschrift nuttig, zegt Paulus. Tot discipline, pedagogiek; we herkennen daar het woord "paideian" nog in. Pedagogiek is net wat meer dan wat hier staat in de vertaling als verbetering of onderwijs; het heeft er wel mee te maken, maar pedagogiek is meer omvattend.

"Die in de rechtvaardigheid is, opdat de mens van God toegerust zal zijn tot alle goed werk, volkomen toebereid." Dus de mens van God — de gelovige, laat ik het zo even samenvatten — is door het Woord van God toegerust, opdat hij tot alle goed werk volkomen toebereid zal zijn. En Paulus zegt daarvan: "Ja, daartoe is elk geschrift dat door God is geïnspireerd nuttig en draagt daaraan bij." Dat betekent dus wel dat je elk geschrift moet kennen en in je bezit moet hebben. En dat is wat Paulus hier tussen de regels ook naar voren brengt. Heb je niet heel de Schrift, dan kun je niet volkomen toegerust zijn, toch? Niet als je maar de helft hebt.

Daarom waren er ook in de beginperiode van de gemeente, van de Ecclesia, nog allerlei wat wij dan noemen geestelijke gaven. Zoals de gave van profetie, de gave van het spreken in tongen en woorden van kennis. Dat was omdat die Schrift nog maar ten dele bekend was. Dat was allemaal nog maar fragmentarisch: hier een geschrift, daar een geschrift. Maar de eenheid, de volmaaktheid van heel de Schrift, die had men nog niet. Paulus wijst hier op het belang van het hebben van heel de Schrift en wat je daar allemaal mee kunt. Dat klinkt wat raar, alsof het een gebruiksvoorwerp is, maar het gaat erom wat die Schrift allemaal met ons kan doen, wat die Schrift allemaal met ons doet. Daar heb je dus wel heel de Schrift voor nodig om daarin volkomen toegerust te zijn.

Dat zegt hij dus binnen die context die ik net al aangaf. En dan zegt hij ook in de volgende verzen, want dat is dan hoofdstuk 4 meteen: "Predik het Woord, proclameer het Woord, houd aan" — de Statenvertaling zegt: "sta erop" — "bij de goede gelegenheid, gelegen of ongelegen." Dan weer: weerleggen, bestraffen of ontmaskeren. Vermaan, roep op, in alle geduld en onderwijs. Allemaal zaken die betrekking hebben op het Woord.

Want er zal een tijd zijn dat zij de gezonde leer niet zullen verdragen. Maar overeenkomstig hun eigen begeerten zullen ze voor zichzelf leraren ophopen en vergaderen die hun gehoor kietelen. Die dus eigenlijk zeggen wat men wil horen. Als je dat wilt, dan moet je gewoon een verkondiger aanstellen en hem een salaris geven. Als ik bijvoorbeeld betaal voor wat hij zegt, dan gaat hij vanzelf zeggen wat je wilt dat hij zegt. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt.

Dan in vers 4: ze zullen hun gehoor van de waarheid afwenden en ze zullen zich keren tot fabelen, tot mythen. Ook hier weer dat woord mythen, waarvan Petrus zei: "Wij zijn geen in wijsheid verzonnen mythen nagevolgd, maar we zijn ooggetuigen geweest." En dan zegt hij weer in vers 5: "Maar jij, Timotheüs, wees wakker in alles", enzovoorts. Nu spring ik over naar vers 6, want de rest heb ik alleen even voor het verband bijgepakt. Nu ga ik over naar vers 6.

Paulus' Naderende Dood en het Bijeenroepen van Zijn Medewerkers ↑ hoofdstukken

En daar staat: "Want ik word nu tot een drankoffer geofferd en de tijd van mijn ontbinding is aanstaande." Wat zo’n drankoffer en wat zo’n plengoffer precies uitbeeldt, daar hebben we het ook wel eens over gehad. Ik laat dat nu even voor wat het is, maar ook Paulus zegt hier: het tijdstip van mijn ontbinding, van mijn opbreking. De opbreking van die tent namelijk, die is aanstaande. Oftewel: ik zal spoedig sterven. Wat Petrus noemt "mijn uitgang", dat staat voor de deur.

Het is Paulus zijn laatste brief. Het zijn zijn laatste woorden en hij geeft hier ook aan dat er een tijd zal zijn dat er in late tijden zware tijden zullen ontstaan. Er zal een tijd komen dat ze de gezonde leer niet zullen verdragen. Hij wijst dan op de Schrift en hij zegt: "Heel de Schrift, elke Schrift is van God ingegeven en is nuttig." Waarom? Om wat we zojuist hebben gelezen: opdat de mens van God volkomen toegerust zal zijn door al die Schrift, door elke Schrift, door heel de Schrift.

En dan zegt hij: "Want de tijd van mijn ontbinding is aanstaande. Ik zal spoedig sterven. Ik heb de goede strijd gestreden. Ik heb de loop geëindigd en ik heb het geloof behouden." Enzovoorts. En dan vers 9: "Benaastig u haastelijk tot mij te komen." Nou, beijver je spoedig naar mij toe te komen. Paulus had haast, en waarvoor? Dat gaan we straks zien. Maar beijver je, Timotheüs, om snel naar me toe te komen. "Want Demas heeft mij verlaten, de tegenwoordige wereld, de tegenwoordige aion — ook hier weer — liefgekregen en is naar Thessalonica gereisd, Kreskens naar Galatië, Titus naar Dalmatië."

Over die Demas is natuurlijk al heel veel lelijks gezegd, over wat er met hem gebeurd zou zijn. Ik weet het niet, want het staat er niet, dus ik zie alleen dat hij de tegenwoordige aion heeft liefgekregen. Daar kan ik wel wat dingen bij bedenken, maar dan blijft het gissen natuurlijk. Maar die heeft hem in ieder geval verlaten. In het begin van deze brief, meen ik in hoofdstuk 1 vers 15 inderdaad, zegt hij: "Weet dit, dat allen die in Azië zijn mij verlaten hebben." Paulus was hier aan het einde van zijn leven en hij zegt in het begin van zijn brief dat allen die in Azië zijn hem hebben verlaten. En waar hij een spoor van ekklesia, van gemeentes, had nagelaten door zijn prediking, die hadden hem blijkbaar al verlaten. Wat hij daar nou precies mee bedoelt, dat laat ik dan even in het midden; of ze zijn onderwijs volledig los hadden gelaten of dat er wellicht ook wat andere dingen speelden. Maar in ieder geval zie je daaraan ook al dat de teloorgang, of 'afval' — dat is zo’n zwaar woord — dat die zich toch al wat had ingezet.

Dus die Demas heeft hem ook verlaten, en Kreskens was naar Galatië, Titus naar Dalmatië. Het is op zich wel interessant om al die namen eens met een concordantie na te zoeken. Dan zie je ook een beetje wie er tot de kring van Paulus behoorde en hoe dat allemaal is gegaan. Aan het eind van de brief aan de Kolossenzen kom je er ook nogal wat tegen als Paulus de groeten doet aan iedereen en zegt wie er bij hem is en wie niet. Dat zie je vaak aan het einde van die brieven. Dat zijn best leuke puzzels als je daarvan houdt.

Maar ik ga even verder, want hij zegt daarbij: "Lukas is alleen met mij." En Lukas, die kennen we ook. Dat is een van de schrijvers van het Lukas-evangelie, maar ook van het boek Handelingen. Dus hij is verantwoordelijk voor het op schrift stellen van een belangrijk deel van het Nieuwe Testament. "Lukas is alleen met mij. Neem Marcus mee en breng hem met u, want hij, die Marcus, is mij zeer bruikbaar. Hij is mij tot veel nut voor de dienst." Zeer bruikbaar tot de bediening.

Die Marcus waren we net bij Petrus tegengekomen. Petrus zegt aan het einde van de eerste Petrusbrief: "De mede-uitgekozene in Babel groet jullie" — Petrus was intussen in Babel — "ook Marcus, mijn zoon." Nou Marcus... Ik was van de week aan mijn kinderen aan het uitleggen dat een zoon in de Bijbel niet altijd een vleselijke nakomeling is. Dat kan wel, maar wij weten ook wel dat Marcus geen vleselijke nakomeling was van Petrus. Maar toch noemt hij hem "mijn zoon" omdat een zoon in de Bijbel een erfgenaam is. Zoals wij uit deze tweede Timotheüsbrief kunnen concluderen dat Paulus zijn zaak overdraagt aan Timotheüs — hij noemt hem ook "kind in het geloof", zijn opvolger — zo is dat wellicht ook met Marcus en Petrus geweest. Dat Petrus aan het einde van zijn leven zijn taak, zijn bediening of wat dan ook, heeft overgedragen aan Marcus. Want hij noemt hem in ieder geval "mijn zoon", mijn erfgenaam.

Nou: "Lukas is alleen met mij en neem Marcus mee en breng hem met u, want hij is mij tot zeer nut voor de dienst." En wat voor dienst dan? Waar Petrus mee bezig was, hebben we zojuist gelezen: Petrus zou zich beijveren bij iedere gelegenheid dat zijn toehoorders en lezers ook na zijn uitgang, na zijn dood, na zijn heengaan, herinnerd zouden worden aan die dingen die Petrus naar voren mocht brengen als ooggetuige. Nou, als Marcus zijn zoon is, dan heeft Marcus hem daar ongetwijfeld bij geholpen. "Lukas is alleen met mij. Neem Marcus mee en breng hem met u, want hij is mij zeer bruikbaar voor de dienst." Tychicus...

De Perkamenten in Troas: de Afronding van de Canon ↑ hoofdstukken

heb ik naar Ephesus gezonden. Breng de reismantel mee – hij was zijn jas vergeten. Ja, hij was zijn jas vergeten. Breng de reismantel mee die ik te Troas bij Karpus gelaten heb als gij komt, en in het bijzonder de perkamenten.

Paulus vertelt zojuist dat hij spoedig gaat sterven. Hij maakt zich druk om de toekomst van het christendom en schrijft daarover aan Timotheus. Hij wijst hem op het belang van de Schrift, van héél de Schrift. En vervolgens zegt hij: neem je jas mee. Want dat is wel heel belangrijk dat die jas meekomt. Er was waarschijnlijk niemand die hem even een jas kon lenen, of Paulus had niet even een andere jas; hij moest zijn jas hebben en die moest Timotheus meenemen. Men heeft geconcludeerd dat het om een winterjas gaat, omdat in vers 21 staat: beijver u om voor de winter te komen. Dus ja, hij moest zijn winterjas hebben. Paulus had alleen zijn spijkerjekkie, maar hij moest een winterjas hebben. Als het zo is, is het zo; dan leg ik me daarbij neer en dan denk je: het zal wel. Maar er valt nogal wat over te zeggen.

De interlineair heeft hier: 'breng de omslag mee, die ik achterliet in Troas bij Karpus'. Een mantel of een cape is ook een omslag. Dit woord dat hier gebruikt wordt voor omslag is nogal een neutraal woord. Het probleem is dat het maar één keer in de Schrift voorkomt, hier. Ik heb ook geen afleidingen van dit woord kunnen vinden. In de Griekse literatuur zegt men dat het gebruikt wordt als bijvoorbeeld een reiszak voor instrumenten; dan is het ook een soort omslag om iets te beschermen. Het kan ook voor een jas – een jas is de bescherming van die aardse tent, zodat je het niet koud krijgt. Maar het is een nogal neutraal woord. Een cape of een mantel is ook een omslag, die sla je om het lichaam en dan blijf je warm, als het goed is. Als het je winterjas is, tenminste.

Maar dit woord is dus nogal neutraal. Als wij zouden zoeken naar een verband – we zijn nu in vers 13 – dan kan dat verband acht verzen verder staan, in vers 21. Maar als je kijkt naar het verband van dít vers: 'breng de omslag mee die ik te Troas bij Karpus gelaten heb als gij komt, en de boeken en in het bijzonder de perkamenten'. Perkamenten zijn geschriften, niet op papier, maar op iets als dierenhuiden; dat is wat duurzamer materiaal. 'Breng de omslag mee die ik te Troas bij Karpus gelaten heb als gij komt, en dé boeken en in het bijzonder dé perkamenten.' Dat bepalende lidwoord staat er nog eens bij, want Timotheus wist blijkbaar heel goed waar Paulus het over had. Breng dat mee: die boeken, die perkamenten en de omslag. Ik concludeer eruit, in dit verband van het vers, dat Paulus een verzameling boeken en perkamenten had die hij bewaarde in een reiszak of een omslag, en dat hij aan Timotheus vraagt om dat mee te nemen.

Ik houd er zelf nooit zo van als we onze toevlucht moeten nemen tot mensen die zeggen dat een woord in de Griekse literatuur zo en zo gebruikt wordt. Ik heb liever dat een woord een aantal keer in de Schrift voorkomt, zodat je de betekenis uit de Schrift zelf kunt halen. Dat is in dit geval wat lastig, omdat het echt maar één keer voorkomt. Dus je moet je wel wenden tot die Griekse literatuur, of je moet het gewoon weglaten en niet vertalen. Dan zeg ik: 'breng de puntje-puntje-puntje mee die ik te Troas bij Karpus gelaten heb als gij komt'. En de boeken? In het bijzonder de perkamenten. Je kunt het overigens net zo makkelijk lezen als: breng de omslag mee, namelijk de boeken, in het bijzonder de perkamenten. Want 'en' is niet altijd 'plus'. Als we het hebben over de God en Vader van onze Heer Jezus Christus, dan zijn dat er geen twee; dat is God de Vader. Als we het hebben over wonderen en tekenen, dan hebben we het over wonderen, namelijk tekenen. Zo zou ik dat hier bij voorkeur ook lezen: de omslag die ik achterliet in Troas, breng die mee, namelijk de boekenrollen. 'Ta biblia' – daar is ons woord Bijbel van afgeleid. De bibliotheek van boeken, in het bijzonder de perkamenten.

Als ik dit zo lees in de context van de hele Timotheusbrief, dan zie ik dat Paulus wist wat er zou gebeuren. De afval was reeds ingezet en hij wist dat het alleen maar erger zou worden; zij zullen de gezonde leer niet meer verdragen. Net als Petrus wist Paulus: wij zijn ooggetuigen en wij hebben dat profetisch woord dat zeer vast is, en heel die Schrift is door God geïnspireerd. Hij is hier aan het einde van zijn leven bezig om die bibliotheek bij elkaar te krijgen, te verzamelen en te bundelen tot wat wij kennen als de Bijbel: de 70 boeken van de Bijbel. 70 inderdaad, daar kom ik zo op terug.

Even in de vijfde versnelling, ik wil nog wat dingen laten zien. Als Paulus degene is die dat woord van God compleet gemaakt heeft – die er samen met Petrus, Lucas, Marcus en wellicht nog enige anderen verantwoordelijk voor is dat wij de Schriften hebben zoals we die nu kennen – dan zou je ook kunnen verwachten dat daar nog wat meer aanwijzingen voor zijn. En die zijn er ook, wat mij betreft. We vinden bijvoorbeeld een schriftplaats in Galaten 2, waar Paulus het volgende zegt in vers 9 (ik lees even vanaf vers 7). Dit is de pericoop die bij vers 11 begint en bij mij als kop heeft: 'berisping van Petrus'. Ik zei net al dat die twee lijnrecht tegenover elkaar hebben gestaan; dat is misschien wat overdreven, maar toch hebben zij hier een moeite met elkaar gehad.

Ik lees vanaf vers 7: 'Maar daarentegen, als zij zagen dat aan mij het evangelie van de voorhuid toebetrouwd was, zoals aan Petrus dat van de besnijdenis. Want die in Petrus krachtig werkte tot het apostelschap der besnijdenis, die werkte ook krachtig in mij onder de natiën.' Ik laat het maar even voor wat het is, want er valt natuurlijk veel over te zeggen.

De Bediening van de Besnijdenis: Jakobus, Petrus en Johannes ↑ hoofdstukken

Paulus zegt hier in Galaten 2 vers 9: "En toen Jakobus, Kefas en Johannes, die geacht werden steunpilaren te zijn, de mij gegeven genade erkenden, gaven zij mij en Barnabas de rechterhand van gemeenschap," enzovoort. Waar het me nu even om gaat, zijn die drie namen die hij noemt: Jakobus, Kefas en Johannes.

Kefas – ik zei dat de vorige keer al even – dat is Petrus. Ik noemde toen dat het ergens in de evangeliën staat en ik kwam het vers nu toevallig tegen, dus ik dacht: ik plak het er even in. In Johannes 1 vers 43 zegt Jezus tot hem, tot Petrus: "Jij zult heten Kefas, wat vertaald wordt met Petrus." Kefas is dan de Aramese versie van de naam.

Maar Paulus schrijft hier de Galatenbrief en hij noemt Jakobus, Petrus en Johannes. Kennen wij die volgorde? Dat lijkt me wel. Ja, Fem kent de volgorde ook al, dat is al vroeg! Ik wist vroeger zelf niet eens hoe dat precies zat. Jakobus, Petrus en Johannes. Precies. Maar dat is dus precies de volgorde zoals we de geschriften van Jakobus, Petrus en Johannes in de Schrift terugvinden. Hij noemt ze ook exact in die volgorde. Je kunt zeggen dat dit toeval is, maar met betrekking tot het Woord van God geloof ik dat eigenlijk niet. Ik geloof wel in toeval, in de zin dat ons heel veel toevalt, maar ik geloof niet dat dit hier zomaar per ongeluk zo gezegd wordt. Ik geloof dat het wel degelijk betekenis heeft.

De Oorspronkelijke Indeling en de Zeventig Boeken van de Bijbel ↑ hoofdstukken

Zoals ik al zei, onze Bijbel kent zeventig boeken. Op school heb ik altijd geleerd dat het er zesenzestig zijn, maar als je wat van de getallensymboliek van de Schrift weet, dan weet je wel... nou ja, de zes is niet zo best. De zes is een zekere zesenzestig, en dat klinkt niet zo goed. Maar het boek van de Psalmen bestaat uit vijf boeken. In mijn Bijbel staat het er niet bij, maar je hebt Bijbels — met name de MBG-vertaling volgens mij — waarboven staat: eerste boek van de Psalmen, tweede boek van de Psalmen, enzovoorts tot en met vijf. Dat betekent dat je bij die zesenzestig er nog vier moet optellen, en dan kom je op zeventig.

Nou, ik zei al: als je iets weet van getallensymboliek... de zeven spreekt van volmaaktheid. Ik zat deze week nog een geschiedenis aan de kinderen te vertellen over Petrus, die vroeg: "Hoe vaak moet ik mijn naaste vergeven? Zeven keer?" Dus hij deed tot en met zeventig keer zeven. Ja, dat spreekt van volmaaktheid, hè. En tien keer zeven zijn de woorden Gods. Denk aan de tien woorden in Genesis 1 of de tien woorden gericht aan Mozes, de tien geboden zoals we die noemen. Het spreekt van het Woord van God en dat in volmaaktheid: tien keer zeven. Zeventig boeken dus.

Er valt echt heel veel over te zeggen, over de indeling van de Bijbel. Kijk, wij hebben onze Bijbelvertalingen — ik weet even niet hoe ik dat moet zeggen — maar onze Bijbel is ingedeeld naar de Latijnse Vulgaat. Dat is de Latijnse vertaling van de Bijbel en die vinden we in deze volgorde. Die is op zich ook wel logisch hoor: Mattheüs, Marcus, Lukas, Johannes en Handelingen. Dat zijn de geschiedbeschrijvingen van de Heere Jezus en de apostelen. Hoewel, 'Handelingen der Apostelen'... als we de eerste verzen van Handelingen lezen — zeg ik dat goed? Ja, daar zegt Lukas in Handelingen 1 vers 1: "Ik heb dat eerste boek gemaakt, o Theophilus, van al hetgeen Jezus begonnen heeft te doen en te leren." Nou, enzovoorts. Daarmee zegt hij dus eigenlijk dat het boek Handelingen dat hij schrijft een vervolg op dat boek is, en dat het toch echt de handelingen van Jezus Christus zijn in de eerste plaats.

Dus dit is de geschiedschrijving van de Heere Jezus Christus en de apostelen: Mattheüs, Marcus, Lukas, Johannes en Handelingen. Dan volgen de brieven van Paulus, met daarachteraan Jakobus, Petrus, Johannes en Judas. Die eerste boeken handelen over het openbaar zijn van de Heere Jezus in Zijn aardse omwandeling. Vervolgens de verborgenheid en daarna weer de openbaring van Jezus Christus. Zo heet dit boek, Openbaring 1 vers 1: de openbaring van Jezus Christus. Op zich is dat wel logisch, maar kijk nu eens hoe de oudste Griekse manuscripten het hebben ingedeeld. Daar is het: Mattheüs, Marcus, Lukas, Johannes en Handelingen, dan Jakobus, Petrus, Johannes en Judas, en vervolgens de brieven van Paulus.

Let overigens op de positie van Hebreeën in deze indeling. Als je echt naar de originele indeling kijkt — want ik geloof dat dat de originele indeling is zoals de apostelen hem bij elkaar hebben gebracht, want die vinden we in de oudste geschriften, in de oudste manuscripten — dan staat Hebreeën pontificaal tussen de brieven van Paulus. De schrijver van Hebreeën is in principe anoniem; die vinden we niet terug in de Hebreeënbrief zelf. Maar wat brengt Paulus naar voren in zijn brieven? Eerst de Jood en ook de Griek. Dus eerst alle Joodse geschriften — op de dia in het rood, van Mattheüs tot en met Judas. Dan de Griek, de natiën: alle brieven van Paulus in het blauw. En dan inderdaad wat in de toekomst zal plaatsvinden: de openbaring van Jezus Christus. Ja, daar valt heel veel over te zeggen. Ik heb nog wat dingetjes, maar dat kan eigenlijk niet meer.

De Volmaakte Structuur van het Oude Testament (tenach) ↑ hoofdstukken

Maar het Oude Testament, de Tenach... want daar hebben we het nog helemaal niet over gehad. Zien we daar ook Gods handtekening in terug? De originele indeling van de Hebreeuwse geschriften is een heel andere dan onze indeling van het Oude Testament. Tenach, dat is het Oude Testament zoals de Jood dat noemt. Tenach staat voor de afkorting van Thora, Nevie’iem en Ketoeviem: de Wet, de Profeten en de Geschriften. Dat zijn vijf boeken van de Wet – de boeken van Mozes zoals we dat noemen – zes boeken van de Profeten en elf boeken van de Geschriften. In totaal zijn het er 22. En wie weet hoeveel letters het Hebreeuwse alfabet heeft? Dat zijn er 22. Dat klopt als een bus, zou je zeggen.

Maar het Nieuwe Testament kent 27 boeken. Tel je die op bij die 22, dan kom je weer op een veelvoud van zeven: 49. De Jood heeft dus een heel andere indeling van het Oude Testament dan wij; dat blijkt hier wel uit. Maar zeven keer zeven is de volmaaktheid in het kwadraat.

Ja, laat ik dat toch nog even laten zien. Ik heb ooit een artikeltje geschreven – en dat is de laatste keer dat ik reclame zal maken voor mijn eigen artikel – en ik haalde net al even 'de toekomst van het christendom volgens de apostelen' aan. Dat is deze. Het is een beetje klein voor jullie op het beeld, denk ik. Maar wat ik in deze Bijbelstudie naar voren heb gebracht, daar heb ik een paar jaar geleden al een artikeltje over geschreven met de titel: 'Het Woord van God is compleet'. En daar helemaal aan het einde... kijk, dit is nog een moderne versie van een omslag. Ja, dat is een moderne versie, ik heb het er netjes bij gezet. Maar dit plaatje had ik altijd al, dus dat scheelde me veel tijd, zoals jullie zien.

Kijk, jullie kunnen dit niet echt lezen, dus laat ik het nog even toelichten. Tenach, wat ik net ook al zei, heb ik gewoon uit dat artikel geknipt en geplakt. Tenach staat voor Wet, Profeten en Geschriften. De Wet bestaat uit Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. Dat zijn die vijf boeken. Bij de Profeten zijn Jozua en Richteren één boek. Het boek van de Koningen omvat Samuel en Koningen. Dat is dus een wat andere indeling dan wij hebben. Dan heb je Jesaja, Jeremia en Ezechiël, en de twaalf kleine profeten van Hosea tot en met Maleachi. Wij hebben in onze Bijbel 39 boeken in het Oude Testament, maar de Jood heeft er aanzienlijk minder volgens deze indeling. Als je twaalf boeken reduceert tot één, dan gaat het natuurlijk hard.

En dan de Geschriften: Psalmen, Spreuken, Job, Hooglied, Ruth, Klaagliederen, Prediker, Esther, Daniël, Ezra en Nehemia als één boek, en de Kronieken als één boek. Dat maakt samen 22. Nou, dan heb ik hier nog wat geschreven over het feit dat de hele Schrift zelf ook nog eens in zeven divisies op te delen is. Dat gaat misschien wat ver voor nu, maar het komt uit op 49 boeken. Overigens is het wel mooi als je die splitst in de 22 van de Tenach en de 22 boeken vanaf Romeinen tot en met Openbaring. Dan heb je precies in het midden – 22 plus 22 – vijf boeken: Mattheüs, Marcus, Lukas, Johannes en Handelingen. Dat vormt echt de basis voor heel de Schrift: de komst van de Heer Jezus en zijn kruisiging, zijn dood en zijn opstanding.

Conclusie: Gods Handtekening Versus de Leringen van Concilies ↑ hoofdstukken

Ik denk dat we hier wel mee aan het einde zijn gekomen van deze ochtend, in ieder geval van wat ik naar voren wilde brengen. Toen ik dit ooit leerde, toen iemand mij dit vertelde, was dat voor mij echt een eye-opener. Het maakt de Schrift zo ontzettend solide. Ik heb heel veel vertrouwen in Paulus, Petrus, Marcus en Lucas, maar ik heb heel weinig vertrouwen in concilies. Waarop mijn lering is als leringen van demonen, om het even met de woorden van Paulus te zeggen. In die concilies heeft men leringen van demonen, zoals de leer van de drie-eenheid of de eindeloze helestraf, vastgesteld tot de basis van de christelijke leer. Dat zijn hele harde woorden en het is ontzettend zwart-wit, maar zo is het wel.

Dat is ook wat Paulus aangaf in de eerste Korinthebrief, in Korinthe 15. Toen werd als onderwerp de opstanding behandeld: "Hoe zeggen sommigen onder jullie dat er geen opstanding is?" Het is wit of het is zwart. Er is een opstanding en het is het beste bericht ooit, en wij zijn daar ook getuige van, óf wij zijn de grootste leugenaars uit de geschiedenis en we zijn valse getuigen.

Voor mij was het een enorme eye-opener om te zien dat de apostelen verantwoordelijk zijn voor wat wij kennen als de Bijbel. Dat zij dat bij elkaar hebben gebracht en als je het eenmaal ziet, dan zie je ook in al die zaken Gods handtekening terug. Ik heb overigens een paar jaar geleden — het is alweer jaren geleden dat ik dit mocht leren — een boek gelezen van Dr. Ernest Martin. Ik weet niet of jullie hem kennen. Dat boek, of het is een proefschrift wat hij geschreven heeft, heet *Restoring the Original Bible*.

Ernest Martin doet in dat boek — het is in het Engels, dus je moet wel een beetje Engels kennen — een oproep om de Bijbel weer in te delen in haar oorspronkelijke vorm. Omdat die indeling heel veel zegt over hoe de Bijbel tot stand is gekomen en ook over de boodschap van de Bijbel die je terugvindt in de originele volgorde zoals het geordend is. Hij brengt daarin nog veel meer zaken naar voren dan die ik deze morgen heb verteld, maar voor mij was dit wel echt de kern van zijn betoog. Ik ben blij dat ik die dingen heb mogen leren en dat we ze ook in de Schrift terugvinden. Voor nu laat ik het hierbij, want het is de hoogste tijd.

📖 Categorie: Studies