de onbekende God

In het boek Handelingen vinden we diverse toespraken van de apostelen en ook van Paulus. Één van de bekendste is wellicht de toespraak uit Handelingen 17  die Paulus houdt in Athene voor een aantal Griekse filosofen. We vinden daar beschreven dat Paulus Athene doorkruist en ziet dat de stad vol afgodsbeelden is. Ook ziet hij een leeg voetstuk waarop staat ‘aan de onbekende God’. Het is voor Paulus de aanleiding om een uiteenzetting te geven over dé God, die zij niet kennen.

Paulus verkondigt hen de voor hen onbekende God. Zij hadden talloze goden, maar een god die zijn macht moet delen, is geen God in de absolute zin van het woord. Paulus kent deze God wel en maakt Hem aan hen bekend. Ook in onze dagen is deze God nauwelijks bekend. Het is de God, die de oorsprong en bestemming van alles en allen is.

Plaats studie: Hendrik Ido Ambacht
Datum: 3 juli 2016

📖 Samenvatting, hoofdstukken & uitgeschreven tekst

Samenvatting: Deze Bijbelstudie behandelt de toespraak van Paulus op de Areopagus in Athene, gericht aan de Griekse filosofen. In een stad vol afgodsbeelden neemt Paulus een altaar voor 'de onbekende God' als uitgangspunt om de ware, soevereine God te verkondigen. Er wordt benadrukt dat God de Schepper en Plaatser is van alle dingen en Zelf niets van mensenhanden nodig heeft. Terwijl de mensheid in God leeft en beweegt, klinkt nu de oproep tot een wezenlijke verandering van denken (metanoia). De toespraak culmineert in de aankondiging dat God de wereld rechtvaardig zal oordelen door een Man die Hij uit de doden heeft opgewekt.

Besproken Schriftgedeelten: Handelingen 17, Handelingen 17:1, Handelingen 17:4, Handelingen 17:5, Handelingen 17:9, Handelingen 17:10, Handelingen 17:11, Handelingen 17:12, Handelingen 17:13, Handelingen 17:14, Handelingen 17:15, Handelingen 17:16, Handelingen 17:18, Handelingen 17:19, Handelingen 17:21, Handelingen 17:23, Handelingen 17:24, Handelingen 17:25, Handelingen 17:26, Handelingen 17:27, Handelingen 17:28, Handelingen 17:29, Handelingen 18, Handelingen 18:1, Romeinen 1, Romeinen 1:19, Romeinen 11, 1 Korinthe 1, 1 Korinthe 1:22, 1 Korinthe 8, 1 Korinthe 10, Jesaja 44, Jesaja 44:14, Jesaja 44:19, Jesaja 45, Jesaja 46, Jesaja 46:5, Jesaja 46:9, Jesaja 46:10, Genesis 2:7, Genesis 10, Daniël 2, Daniël 7, Deuteronomium 32:8, Kolossenzen 1, Kolossenzen 1:16, Hebreeën 1:3, Efeze 3:14, Efeze 3:15

“Wij zouden niet zelf een beeld van God moeten maken, niet op basis van onze denkbeelden en niet op basis van onze gevoelens. God heeft Zichzelf een Beeld gemaakt en dat maakt Hij ons bekend in de Schrift.”

Introductie: de Toespraak over de Onbekende God ↑ hoofdstukken

Deze morgen wil ik dit onderwerp bespreken, wat u op de beamer ziet: 'de onbekende God'. Dat gaat over een toespraak van Paulus, wellicht de bekendste toespraak van Paulus. Ik kan me zo voorstellen dat het geen onbekend gedeelte voor u is; voor mij in ieder geval niet. Het is misschien ook wel een van de bekendste toespraken in de Schrift of in het boek Handelingen. Hoewel we natuurlijk ook de toespraak van Petrus kennen, de toespraak van Petrus op de Pinksterdag, ook een hele bekende.

De vraag bij die toespraken is natuurlijk altijd: ze zijn wel bekend, maar is de inhoud van die toespraken ook bekend? En ik denk dat dat ook zeker voor deze toespraak van Paulus geldt. Het verhaal eromheen, de aanleiding van Paulus' toespraak, die is bekend. Daar komen we straks al op. Maar wat hij zegt, de waarheden die hij brengt omtrent God, omtrent de onbekende God – onbekend voor zijn aanhoorders – is de inhoud van die toespraak werkelijk bekend? Dat zou je je af kunnen vragen. Daarom lijkt het me goed om daar straks gewoon naartoe te gaan, naar die inhoud, en eens te bezien wat Paulus te melden heeft.

Die toespraak vinden we in Handelingen 17. Ik heb het al voor me liggen, maar we vinden die niet al aan het begin van Handelingen 17. Halverwege, bij vers 15, start de aanleiding. Maar ik wil toch ook even iets zeggen over die eerste verzen van Handelingen 17.

De Context: Paulus' Reis Via Thessalonica en Berea Naar Athene ↑ hoofdstukken

Hoe is Paulus nu in Athene terechtgekomen, de stad waar hij deze toespraak houdt over de onbekende God? In vers 1 van Handelingen 17 zien we dat Paulus, in ieder geval met Silas en Timotheüs, door Amfipolis en Apollonië ging en in Thessalonica kwam. Ik heb er een kaartje bij opgezocht, zodat u een beetje weet wat voor reizen Paulus maakte; dit is, als ik het goed heb, zijn tweede zendingsreis. Amfipolis en Apollonië liggen tamelijk dicht bij elkaar, en in Thessalonica komen zij uiteindelijk terecht. Paulus gaat daar naar de synagoge van de Joden, zoals we in vers 1 lezen. Dat was zijn gewoonte: om naar de synagoge te gaan en met de aanwezigen te handelen, te argumenteren en te spreken vanuit de Schriften.

Het is eigenlijk een terugkerend patroon dat we vinden in Handelingen: Paulus komt ergens aan, zoekt eerst de Joden op in de synagoge, en de reactie van de Joden is meestal vrijwel hetzelfde. Dat zullen we ook hier zien. Vervolgens keert Paulus zich tot de heidenen, tot de natiën. We hebben daar in eerdere studies over gesproken, dat Paulus het de heerlijkheid van zijn bediening achtte om enigen uit zijn vlees te redden. Dat was de reden dat hij eerst naar de Joden ging; hij wilde ook enigen uit hen redden.

We lezen in vers 4 dat sommigen van hen geloofden, maar de meesten blijkbaar niet. In vers 5 lezen we over de Joden die ongehoorzaam waren en dus geen gehoor gaven aan het woord dat Paulus bracht. Zij werden benijdend; wellicht dat uw vertaling een ander woord gebruikt, maar de Joden werden nijdig. Dat lezen we wel vaker: zij werden jaloers. En dat was nou ook precies de reden die Paulus aangaf in Romeinen 11: dat hij zich keerde tot de natiën om enigen uit de Joden te redden. Dat was de heerlijkheid van zijn bediening: dat hij zich keerde tot een natie om zijn eigen vlees tot jaloersheid te verwekken.

Dan ontstaat er een oproer. We lezen in vers 5 dat zij enige boze mannen, boeven van de markt, bij zich namen en maakten dat het volk te hoop liep. Zo ontstond er een oproer. Uiteindelijk, in vers 9, betaalt Jason een vergenoeging — wat zoiets zal zijn als een borg — en we lezen dan ook dat ze hen laten gaan. Wat doen de broeders dan in vers 10? Die sturen Paulus en Silas weg naar Berea. Dat ligt hier even verderop. Het lijkt een klein stukje op de kaart, maar ik heb dat nagezocht: het is 45 mijl, ongeveer 72 kilometer. Daar doen ze precies hetzelfde; ze gaan naar de synagoge van de Joden, zo lezen we in vers 10.

In Berea vindt Paulus echter heel wat gehoor. Dan volgt vers 11, een redelijk bekend vers denk ik: 'Dezen waren edeler dan die in Thessalonica, want zij ontvingen het woord met alle toegenegenheid.' En wat betekent dat? Zij onderzochten dagelijks de Schriften of deze dingen werkelijk zo waren. Het getuigt van een open houding naar de Schrift en naar wat hen verteld werd: ontvangen en vervolgens checken wat de Schrift zegt. Is het zo? Zij onderzochten of die dingen alzo waren. In vers 12 lees je dan ook dat velen daar geloofden.

Maar dan vers 13: de Joden van Thessalonica, waar in de eerste negen verzen over gesproken wordt, hadden blijkbaar bericht gekregen of in ieder geval hoord dat Paulus ook in Berea het woord van God verkondigd had. Toen dachten ze: dan maken we de reis naar Berea ook maar. Die 72 kilometer zal een aardige reis geweest zijn; geen auto's, wellicht lopend of te paard, maar het is toch een hele afstand. Die nijd zat dus wel diep. Ze hadden er veel voor over om Paulus te achtervolgen naar Berea, om daar eigenlijk hetzelfde te doen als wat ze in Thessalonica hadden gedaan. Het einde van vers 13 zegt dat zij de scharen bewogen. Ze zorgden ervoor dat ook daar de menigte, het luisterend oor dat Paulus vond, in opschudding kwam.

In vers 14 zonden de broeders Paulus toen weg, zodat hij naar de zee ging. Dat staat ook op het plaatje: hij ging via de zee naar Athene, waar hij in vers 15 aankomt. Hij is dus blijkbaar niet over land gegaan naar Athene, maar over de zee. Ik noem hier tussendoor even een kleine typologische verwijzing: het heil dat van het Joodse volk vanaf het land naar de zee ging, namelijk naar de volkerenzee. De zee is altijd een uitbeelding van de volkerenzee en het land Israël is een beeld van Israël. Ook hier zien we dus een kleine typologische verwijzing tussen de regels door. We lezen dan dat Silas en Timotheüs daar bleven, namelijk in Berea. Paulus is dus op dit moment alleen in Athene.

De Aanleiding: Paulus Wordt Geprikkeld Door de Vele Afgodsbeelden ↑ hoofdstukken

Ik wil daar dan aanvangen om wat nauwkeuriger en uitgebreider op deze verzen in te gaan, want dit is de aanleiding voor de toespraak van Paulus over de onbekende God. In vers 15 lezen we dat degenen die Paulus geleidden, hem tot Athene brachten. Daar zijn we dus aangekomen: in Athene, nog steeds een bekende stad in Griekenland. Zij kregen het bevel, een opdracht voor Silas en Timotheüs, dat zij op het spoedigste tot hem zouden komen, waarna zij vertrokken.

Ik wil daar telkens dit naastleggen: een interlineair van de grondtekst. Die zal bij de meesten van u bekend zijn. De blauwe letters geven één op één weer wat de Griekse woorden in het Nederlands letterlijk betekenen, zo concordant mogelijk. Telkens wordt daarvoor voor hetzelfde Griekse woord, voor zover dat mogelijk is, hetzelfde Nederlandse woord gekozen. In vers 15 zien we dus dat degenen die Paulus geleidden hem naar Athene brachten. Zij namen een voorschrift in ontvangst voor Silas en Timotheüs: zij moesten hen zo snel mogelijk naar Paulus in Athene zenden.

Terwijl Paulus hen te Athene verwachtte (vers 16), werd zijn geest in hem ontstoken bij het zien dat de stad zozeer afgodisch was. Over de betekenis van de naam Athene is men nogal onzeker; vaak wordt gezegd dat we niet precies weten wat het betekent. Ik heb me later laten vertellen dat het is opgebouwd uit de woorden 'a' en 'tenen'. De 'a' kennen we wel; als iemand asociaal is, vertoont hij geen sociaal gedrag. Die 'a' staat dus voor 'niet' of 'geen'. 'Tenen' heeft met staan te maken: niet staan of niet staande. Wanneer iets niet staat of niet vaststaat, is het onzeker. Dat is in ieder geval de inhoud van dat begrip Athene, en ik noem dat omdat ik er straks nog wel op terugkom.

Paulus wachtte dus op Silas en Timotheüs in Athene en zijn geest werd in hem ontstoken. Zijn geest werd in hem geprikkeld. Dat kan zowel positief als negatief zijn; het is een vrij neutraal woord. Soms wordt het vertaald met 'verbitterd', maar je kunt ook op een positieve manier geprikkeld worden. Paulus wordt hier positief geprikkeld, maar dat gaan we nog wel zien en lezen. Afhankelijk van de context wordt het woord ook wel eens vertaald met verbitterd, maar hij aanschouwde dat de stad Athene zeer afgodisch was. De Statenvertaling zegt dat de stad vol afgodsbeelden was.

In dat woordje afgod, 'kat-eidolon', herkennen we nog het woord 'idool'. Ons woord idool heeft ook te maken met aanbidding, met goden of eventueel afgoden. Daar werd Paulus dus door geprikkeld. Hij zag daar een stad die vol was van afgodsbeelden. Nu staat het hier niet bij, maar er is in de ongewijde geschiedenis natuurlijk vrij veel bekend over een stad als Athene. Internetpagina's zoals Wikipedia geven daar ook informatie over. Het schijnt dat daar wel drieduizend afgodsbeelden in die stad stonden. Dat is meer dan één op elke hoek van de straat, lijkt me. In ieder geval heel veel. Hoeveel dat er precies geweest zijn, is om het even, maar het zullen er inderdaad veel geweest zijn. Paulus zag in ieder geval dat die stad vol was van afgodsbeelden.

Argumenteren in de Synagoge en op de Markt met Filosofen ↑ hoofdstukken

Wat doet Paulus vervolgens? Hij ging naar de synagoge en handelde daar met de Joden en met degenen die godsdienstig waren. Ook was hij elke dag op de markt aanwezig om te spreken met degenen die hij daar toevallig tegenkwam. In de interlineair ziet u dat Paulus ‘argumenteerde’. Dat woord heeft te maken met het ‘doorspreken’, met zaken van alle kanten belichten. Hij besprak de dingen met hen en argumenteerde met de Joden en de ‘vererenden’, zoals er letterlijk staat: de godsdienstigen.

Die term kom je vaker tegen in Handelingen. De godsdienstigen of de vereerders is wat er letterlijk staat. Als u het mij vraagt – en dat is een kwestie van die term opzoeken en kijken in welk verband die voorkomt – gaat het hier over proselyten. Dat waren mensen die met de Joden sympathiseerden. Ook binnen die groep proselyten zijn er nog verschillen, maar in ieder geval werden zij ‘jodengenoten’ genoemd. Paulus argumenteerde met hen en met de Joden in de synagoge. Uit het feit dat zij daar genoemd worden, concludeer ik dat zij ook in de synagoge aanwezig waren; vandaar die term jodengenoten.

En hij was op de markt. De interlineair zegt ‘in’ de markt, maar wij gebruiken daar blijkbaar een ander voorzetsel voor en zeggen ‘op’ de markt. Daar was hij elke dag te vinden, te midden van de mensen die daar aanwezig waren. Met iedereen die hij tegenkwam of met wie hij in contact kwam, met eenieder die daar toevallig was, handelde hij over de Schriften en argumenteerde hij daarover.

In vers 18 lezen we over de filosofische scholen. Hier herkennen we het woord ‘filosofen’, wat in de Statenvertaling is vertaald met ‘wijsgeren’. Zij die houden van wijsheid, zij die de wijsheid liefhebben; dat is waaruit het woord is opgebouwd. We kennen dat woord natuurlijk ook in het Nederlands. We zullen trouwens zien dat er wel meer woorden in deze Griekse tekst voorkomen die wij in onze eigen taal kennen. Enige van die Epicureïsche en Stoïcijnse filosofen overlegden met hem. Er staat in sommige vertalingen dat zij met hem ‘streden’, maar dat staat er niet; ze overlegden gewoon met hem. Dat woord begint met ‘sun’, een Grieks woord dat ‘samen’ betekent. Het gaat dus om samen overleggen.

Wij kennen het woord ‘stoïcijns’ overigens nog steeds. Iemand kan een stoïcijns gezicht hebben, wat onbewogen betekent. Als ik het goed begrepen heb uit wat ik erover gelezen heb, was een onverstoorbare gemoedsrust het hoogst haalbare waar deze filosofen naar streefden. Ondanks alles wat er op een mens af kan komen aan emoties of wat dan ook, was die onverstoorbare gemoedsrust het ultieme doel. Dat was in ieder geval hun streven.

Zij overlegden dus met hem en sommigen zeiden over Paulus: "Wat wil deze klapper toch zeggen?" Ook hier komen woorden voor die u waarschijnlijk wel kent: ‘spermologos’. ‘Sperma’ betekent zaad en ‘logos’ is het Griekse woord voor woord, zoals we dat kennen uit: "In het begin was het Woord." Het woord ‘spermologos’ is opgebouwd uit die woorden: zaad en woord, of zaaien en leggen. Het idee erachter is dat zij Paulus zagen als een praatjesmaker, of zoals de Statenvertaling zegt: een ‘klapper’. Wij zeggen nog wel eens: "Wat zit je nou te kleppen?", wat kletsen betekent. Een kletser, een praatjesmaker. Eigenlijk verwijst dat woordje ‘spermo’ naar iemand die als een vogel overal wat zaadjes pikt en overal wat vandaan haalt. Het woord is immers ook zaad. Zo iemand haalt overal zijn ideeën vandaan, veegt dat allemaal op één hoop en ventileert dat dan. Eigenlijk vonden ze dat hij onzin uitkraamde; daar komt het op neer. "Wat wil deze praatjesmaker toch zeggen?"

Anderen zeiden echter: "Hij schijnt een verkondiger te zijn van vreemde goden." Een aankondiger... even kijken of ik daar naartoe kan... hij schijnt een aankondiger te zijn van vreemde goden. En ook hier zien we weer een woord dat wij wel kennen: het woord ‘demonen’. Dat woord wordt in onze vertalingen vaak vertaald met ‘boze geesten’. Er zitten ongetwijfeld boze geesten tussen, maar de Grieken keken niet op die manier naar demonen. De Grieken noemden hun goden namelijk demonen. Dat blijkt wel uit dit vers: hij schijnt een verkondiger te zijn van vreemde goden, van vreemde demonen.

U zult straks zien dat ze dat juist bijzonder interessant vonden. Het was niet een kwestie van: "Weg met die kerel, hij schijnt een verkondiger te zijn van vreemde demonen." Nee, straks omarmen ze hem en nemen ze hem mee naar de plek waar ze hem willen hebben, zodat hij zijn verhaal kan doen. Hij schijnt een verkondiger te zijn van vreemde demonen, omdat hij hun Jezus en de opstanding verkondigde.

Dat woord ‘demonen’ of ‘vreemde goden’ staat in het meervoud. Ik heb in de Studiebijbel gekeken wat zij daarover zeiden. Er werd gesuggereerd dat dit kwam omdat Paulus het had over God de Vader en Zijn Zoon Jezus Christus. Maar dat moet je echt in het verhaal leggen, zeker als je straks de hele toespraak leest die Paulus gaat houden. Dat is namelijk niet waar Paulus het over heeft; die begrippen noemt hij nauwelijks. Over ‘Zijn Zoon Jezus Christus’ spreekt Paulus hier helemaal niet. Hij geeft wel een verwijzing naar Christus, maar op een enigszins verborgen wijze. Toch vonden ze hem een verkondiger van vreemde goden. Het antwoord op de vraag waarom zij dat dachten, staat er gewoon achter: omdat hij hen ‘evangeliseerde’. Dat is weer zo’n Grieks woord dat we kennen: hij bracht het goede bericht van Jezus en de opstanding. Ze hadden dus over Jezus en de opstanding gehoord, en daaruit concludeerden zij dat hij het over vreemde demonen, oftewel voor hen vreemde goden, had.

Hier staat: "Jezus en de anastasin." Het woord ‘anastasis’ of ‘Anastasia’ kennen we ook wel uit de mythologie of uit de muziek. Zij dachten dus dat Paulus het over twee personen had: Jezus en Anastasia. In een stad als Athene, die vergeven was van de afgodsbeelden – er stonden er wel drieduizend – dachten ze: "Nog meer goden, dat is interessant!" Ik denk dat wellicht juist het feit dat zij dachten dat Paulus er weer twee nieuwe kende, voor hen de aanleiding was om eens goed met hem verder te spreken. Paulus verkondigde hen immers Jezus en de opstanding: Jezus en de anastasin.

Paulus Wordt Meegeleid Naar de Areopagus ↑ hoofdstukken

Dan lees je vervolgens in vers 19: zij namen hem, ze pakten hem vast. Ik weet niet hoe ze dat gedaan hebben, bij de hand of wellicht sloegen ze een arm om hem heen. En ze namen hem en brachten hem op. En dan staat er: "van de plaats genaamd", maar dat staat schuingedrukt, dus dat staat er in de grondtekst niet. Ze pakten hem en zij leidden hem, ziet u hier ook, op de Areopagus.

De Areopagus was de plaats van het rechtscollege van Athene. Daar werd dus recht gesproken, daar werden mensen voorgeleid. De naam van het hoogste Griekse gerechtshof is nog steeds Areopagus; dat zag ik op Wikipedia. Het is alleen niet meer gevestigd op die plek, maar het bestaat nog wel, ook de naam. Maar dat betekent zoiets als 'de heuvel van Ares'. En Ares is Mars, en Mars is de god van de oorlog. De heuvel van de god van de oorlog.

Ik wilde het toch even zeggen, een klein stukje typologie weer. Een heuvel of een berg is in de Schrift altijd een beeld van een koninkrijk, een hoge plaats. Daar leven hooggeplaatsten, koningen bijvoorbeeld. Een heuvel of een berg is een beeld van een koninkrijk en Mars is een afgod, is de god van de oorlog in ieder geval. Nou, dat brengt ons wel heel dicht bij die tegenstander die wij kennen. Hij die ook oorlog maakt, die in ieder geval geen vrede maakt en die alles door elkaar gooit. De tegenstander, de diabolos. En ik denk dat die Areopagus, die heuvel van Mars, dan ook een beeld is van dat koninkrijk van die tegenstander.

Daar wordt Paulus naartoe gebracht en die Griekse filosofen zeggen tegen Paulus: "Zouden wij ook kunnen weten wat deze nieuwe leer is, waar u van spreekt?" Want dat vonden ze wel interessant. Dat wilden ze wel weten. Want: "U brengt enige vreemde dingen voor onze oren; wij willen dan weten wat dit toch zijn wil." Bevreemdende dingen. U brengt het binnen in onze oren, in onze gehoorgangen. Dat is diep. Ze besloten dat ze het wilden weten: wat is dat? Ze wezen hem niet af; ze hoorden iets over Jezus en Anastasis (de opstanding) en daar wilden ze graag meer van weten. Op zich een heel gezonde nieuwsgierigheid, als u het mij vraagt.

En de toelichting dan in vers 21, dat is humor. "De Atheners nu allen en de vreemdelingen die zich daar ophielden, besteedden hun tijd aan niets anders dan om wat nieuws te zeggen en te horen." Kent u die mensen ook, die altijd het laatste nieuws voor u hebben? De wandelende... vroeger zou je zeggen: het Algemeen Dagblad. Maar dat is wel oud nieuws natuurlijk. De wandelende 'nu.nl'. Ik ken ze wel hoor: "Weet je dat al?" Hier ging het dan om wat diepere zaken, de filosofische zaken. Dat is natuurlijk allemaal onzin, maar dat zullen we straks ook nog wel zien. Maar die van Athene nu en de vreemdelingen die zich daar ophielden, zij hadden voor niets anders een goede gelegenheid dan om te zeggen of iets te horen. En dan zegt de vertaling: "wat nieuws", maar er staat zelfs nog: "wat nieuwers". Het laatste nieuws was niet nieuw genoeg; het moest nog nieuwer zijn. En daar waren ze op uit. Ze hoorden Paulus zo spreken en daar waren ze bijzonder in geïnteresseerd.

Het is de wijsheid van de wereld: het nieuws, het nieuwers, de actualiteit. Overigens, Paulus vertrekt hierna, dat lezen we in hoofdstuk 18. Direct na deze toespraak is Paulus blijkbaar vertrokken; dat lezen we in 18 vers 1, van Athene naar Korinthe. En ik weet niet of u een beetje bekend bent met de eerste Korinthebrief, maar eigenlijk is het eerste wat Paulus schrijft aan de Korinthiërs dat de wijsheid van deze wereld — het centrum van wijsheid, Athene, waar die filosofen allemaal samenkwamen om dat nieuws te delen en met elkaar van gedachten te wisselen over allerlei filosofische zaken — Paulus schrijft daar een hoofdstuk lang over in 1 Korinthe 1: dat het allemaal dwaasheid is. Dat God de wijsheid van deze wereld, dat wat voor deze wereld wijs is, tot dwaasheid maakt en dat God de dwaasheid van de prediking van het kruis van Christus tot de wijsheid van God maakt. En dat is voor de wereld weer dwaasheid.

Maar dat gaan we hier straks ook nog wel zien, nadat Paulus 'uitgesproken' is, wilde ik zeggen. Maar de vraag is of hij uitgesproken was. Maar daar komen we nog wel op. In 1 Korinthe 1 vers 22 staat: "Joden begeren een teken, Grieken zoeken wijsheid." Nou, dat zien we hier dus ook: Grieken zoeken wijsheid. Paulus, vers 22, lees ik verder.

Het Begin van de Toespraak: Buitengewoon Religieus en Beducht voor Demonen ↑ hoofdstukken

Paulus staande in het midden van de Areopagus... Weet u nog wat Athene betekent? Paulus is daar in het centrum van het Griekse denken, van de Griekse filosofie. Athene betekent onzeker, niet staande, niet staan. Paulus daarentegen stond daar, in het midden van de Areopagus. Als u het mij vraagt, is dat ook gewoon een beeld van Christus die is opgestaan; te midden van een boze aioon stond Christus op uit de doden. In een boze aioon mogen wij ook staan op die rots: Christus, op Zijn werk.

Paulus stond daarop. Hij was in zijn eentje; ze hadden hem daar achtergelaten met het bevel voor Silas en Timoteüs om zo snel mogelijk naar hem toe te komen. Maar hij stond op Gods Woord, op wat hem bekendgemaakt was en op de bediening die hij had gekregen als apostel. Hij stond daar als beeld van Christus, die ook opstond uit de dood en daarmee de dood overwon. Hij is de garantie voor elk schepsel dat de dood tenietgedaan zal worden, overwonnen zal worden.

Paulus stond in het midden van de Areopagus en hij zei: "Mannen van Athene, ik bemerk dat gij alleszins gelijk als godsdienstiger zijt." Als je dat nog nooit gelezen hebt, dan moet u dat een paar keer lezen voordat u denkt: wat staat er nu eigenlijk? Paulus zei met nadruk — pak de interlineaire er even bij — hij zei met nadruk: "Mannen, Atheners." Onzekere mannen, als je het letterlijk vertaalt. Mannen die niet staan, zei Paulus daar, terwijl hij zelf stond in het midden van de Areopagus.

"Ik zie aan alles hoe buitengewoon religieus jullie zijn." Hij zegt niet van: "Joh, jullie zijn helemaal gek, stelletje afgodendienaars, ik kom jullie de ware God verkondigen." Nee, hij maakt een verbinding. Hij wil de verbinding maken. Sommige dingen gebeuren natuurlijk niet toevallig. Maar Paulus bezag dat. Die had die stad vol afgodsbeelden gezien en hij sprak met hen. Hij werd ter verantwoording geroepen en hij mocht zijn verhaal gaan doen. Hij zei: "Jullie zijn buitengewoon religieus." Voor die lieden, voor die Atheners, was dat een compliment. Dat waren ze ook en daar gingen ze ook prat op. En toen ze hoorden dat ze wellicht nog twee goden bij konden krijgen, dan zeiden ze: "Kom jij maar eens even mee om je verhaal te doen, Paulus."

Dit is het mooie van de interlineaire: als ik op dit woord klik, ziet u hoe het is opgebouwd. Letterlijk betekent het: buitengewoon religieus, beducht voor demonen. Want uiteindelijk is elke godsdienst, elke religie, gebaseerd op het bang zijn en beducht zijn. Beducht is gewoon vrees of angst voor demonen. Ze waren beducht voor hun goden. En dat is ook wat religie is. Religie bindt mensen en vraagt altijd iets van een mens. Maar de mens komt altijd tekort naar God toe. Paulus tapt echter uit een heel ander vaatje. Hij gaat ze vertellen over de ene God, die alles in Zijn hand heeft, die de Schepper is van alles, maar die ook de Bestemming is voor alles en allen. Zij waren echter beducht voor demonen. Dat is wat er verborgen ligt in die term 'buitengewoon religieus', maar zij hebben dat, naar ik aanneem, toch als een compliment beschouwd. Paulus legt het verder nog uit.

De Lege Sokkel Gewijd aan Dé Onbekende God ↑ hoofdstukken

Ik kwam door jullie stad, de stad doorging en uw heiligdommen aanschouwde, in ogenschouw nam en de voorwerpen van uw eerbiedige verering overdacht. Zoiets staat er letterlijk. Dan staat er in de Statenvertaling: 'heb ik ook een altaar gevonden op dewelke een opschrift stond'. Letterlijk staat hier echter een voetstuk, wat wij een sokkel zouden noemen. Een voetstuk heeft natuurlijk met voeten te maken, zoals ook een sokkel en sokken met voeten te maken hebben. Maar er stond geen altaar op. Ja, er stonden waarschijnlijk duizenden altaren met afbeeldingen van godheden tussen aanhalingstekens, maar dit was een voetstuk, een lege sokkel.

Op dat voetstuk stond geschreven: 'Aan de onbekende God'. Zij dachten wellicht aan een onbekende God, maar ik heb het in de titel van deze studie meegegeven als dé onbekende God, omdat Paulus hun dé onbekende God gaat verkondigen. Daar komen we dan dus ook op uit. Op die sokkel, op dat voetstuk, stond geschreven aan de onbekende God. Ook hier weer een woord dat u kent: agnost. Ook dat is een filosofische stroming. Mensen die agnost zijn of agnostisch, zeggen niet dat er geen God is. Ze zeggen ook niet dat er wel een God is. Het zijn geen atheïsten, maar ze zijn ook niet godsdienstig. Ik zeg het nu heel zwart-wit natuurlijk. Ik zie jou een gebaartje maken; ik kan er ook niet te diep op ingaan, maar een agnost zegt eigenlijk: we weten het niet, of we kunnen het niet weten. We kennen die stroming nog steeds; er zijn nog steeds mensen die zeggen dat ze agnost zijn.

Paulus vond dus een voetstuk, een sokkel, zegt hij tegen die Atheners. Ik heb een voetstuk gevonden waarop een opschrift stond: 'Aan de onbekende God'. En dan zegt Paulus: 'Deze God dan, die jullie niet kennen, deze God die gij niet-kennende dient – zoals de Statenvertaling zegt – die onbekend zijnde door jullie met eerbied wordt bejegend en vereerd, die kondig ik jullie aan.' Heel vaak wordt er gezegd dat dit een hele slimme truc van Paulus was. Het was bijzonder slim van hem, bijzonder sluw. Maar als hij zijn toespraak gaat houden, zullen we straks zien dat het precies is wat hij hun aankondigt en waarmee hij hen bekendmaakt: een God die zij niet kenden. Ze kenden talloze goden, maar juist omdat ze talloze goden kenden, kenden ze de ene God niet. Daar komen we nog op.

Kijk wat Paulus hier zegt: 'Deze dan, die jullie niet-kennende dienen, die kondig ik jullie aan.' In Romeinen 1 vers 19 wordt gezegd – ik lees het eerst even uit de Statenvertaling – 'overmits hetgeen van God kennelijk is'. Hetgeen van God te kennen is of wat kenbaar is, dat is in hen – dat gaat over de mens – dat is in hen openbaar. Want God heeft het hun geopenbaard. Dus blijkbaar is God kenbaar, blijkbaar is God te kennen voor de mens. Er staat dat het in hen openbaar is, want God maakt dat openbaar aan de mens. Maar hoezo dan? Het zijn onzienlijke dingen. De onzichtbare dingen van Hem worden vanaf de schepping van de wereld uit de schepselen, dus uit de maaksels, uit hetgeen wat God geschapen heeft, verstaan en doorzien. In de Statenvertaling staat 'beide Zijn eeuwige kracht', maar het gaat om Zijn onwaarneembare kracht, Zijn onwaarneembare macht en goddelijkheid, opdat zij niet te verontschuldigen zouden zijn.

Wat hier staat is dat wanneer de mens ziet op de zaken om hem heen – dat kan de natuur zijn, dat kunnen de sterren zijn, wat dan ook – daarin de mens kan zien dat God er is. Dat is wat Romeinen 1 zegt. En daarom zegt Paulus ook in Handelingen 17 vers 23: 'Die God die jullie dan niet-kennende dienen, die verkondig ik ulieden, die kondig ik jullie aan.' Ik ga nog even verder voor de koffie. 'En de God', zegt hij dan in vers 24.

De Schepper en Plaatser van Alle Dingen Woont Niet in Tempels ↑ hoofdstukken

De God. Daarom zeg ik ook: ik heb er geen probleem mee, ook al staat het niet letterlijk hier in vers 23 – daar staat gewoon 'onbekende God' – toch durf ik wel te zeggen dat het dé onbekende God is, want Paulus zegt het hier zelf. De God die de wereld maakt. De Statenvertaling zegt 'gemaakt heeft', maar nee, het staat er gewoon als een feit, in de tegenwoordige tijd: de God, de wereldmakende. Hij is degene die de wereld maakt; Hij doet dat nog steeds, Hij houdt het in stand. Maar Hij is de God, in tegenstelling tot al die andere goden die de Atheners hadden. Al die beelden die zij daar hadden staan... 'stomme afgoden' noemt de Bijbel dat ook. Maar Paulus verkondigt hen de God, en dat is de Theos. We hebben het over dat woord 'God' al eens eerder gehad: Hij is God omdat Hij de Plaatser is. Hij is de Plaatser van alle dingen. Hij beschikt alles, Hij plaatst alles.

Dat gaat natuurlijk heel ver, want als we het over 'alles' hebben, hebben we het ook echt over álles. Hij is de Plaatser en Hij is ook exclusief God. Daarom staat er ook: dé God. Het duidt op Zijn exclusiviteit. Paulus zegt ook in 1 Korinthe 8: 'Hoewel er dan heren en goden zijn in menigte, nogtans is er voor ons maar één God'. Er zijn er wel die goden genaamd worden – plaatsers, denk aan overheden of rechters; zij plaatsen ook dingen op een lager niveau. Maar als het erop aankomt, zegt Paulus, dan is er maar één God. Dan is er maar één die alles plaatst en aan wie alles ondergeschikt is. Hij schikt en onderschikt alles. Hij is de God, Hij is de Plaatser.

Ik zei al: dat gaat heel ver. Want als ik het over alles heb, dan heb ik het ook echt over álles. Licht, duisternis, goed en kwaad, zoals dat bijvoorbeeld in Jesaja 45 staat. Alles is alles. De God die de wereld maakt, degene die de wereld en alles wat daarin is, maakt. God heeft dus alles gemaakt. 1 Korinthe 10 zegt: 'De aarde en de volheid derzelve'. De aarde en haar volheid is des Heren. Daar gaat het in 1 Korinthe 10 ook over religieuze zaken, zelfs over afgoden. De vraag van de Korinthiërs was: 'Mogen wij, als we ergens gaan eten en er wordt ons vlees voorgezet waarvan we vermoeden of weten dat het aan afgoden geofferd is, dat dan eten?' Nou, dan zegt Paulus over de aarde: 'Wij kennen geen afgoden, de aarde en haar volheid is van de Heer.' Dus we danken Hem ervoor; Hij heeft dat vlees gemaakt.

Hij heeft alles gemaakt. Hij heeft deze wereld gemaakt en alles wat daarin is, dat staat hier ook. Hij maakt de wereld en alles wat erin is; Hij is een Heer van hemel en van aarde. Hij is de bezitter en de eigenaar, maar ook de Heerser van hemel en van aarde. Hij beheerst hemel en aarde, want Hij is God. En als Hij alles beheerst, betekent dat dat Hij alles in Zijn hand heeft en dat alles binnen Zijn controle ligt. Daar is Hij God voor.

Deze, zijnde een Heer van hemel en van aarde, woont niet in tempels met handen gemaakt. Dat was een uitspraak van Paulus in dat religieuze Athene, dat vol stond met afgodsbeelden. Hij woont niet in tempels met handen gemaakt. Paulus stond daar te midden van allerlei tempels die natuurlijk met handen gemaakt waren voor al die goden. En die God, zo zegt Paulus in vers 25, wordt ook door mensenhanden niet gediend. Ook hier staat weer een Grieks woord dat wij kennen: *therapeuia*. God wordt niet door mensenhanden behandeld of gediend alsof Hij iets behoeft, alsof Hij iets nodig heeft.

Dat is natuurlijk het hele idee van afgoderij: wij maken een god. En die god is sowieso al behoeftig, omdat hij door onze handen gemaakt moet worden. De beelden die daar in Athene stonden, waren door mensenhanden gemaakt en door de ideeën van mensen – we lezen dat straks nog wel – door de gevoelens en concepten van mensen tot stand gekomen. Maar wij hoeven geen beeld van God te maken, want God heeft Zichzelf een beeld gemaakt: namelijk Zijn Zoon, Christus. Dat is Zijn beeld. God wordt door menselijke handen niet bediend alsof Hij iets behoeft, terwijl Hij juist Zelf aan allen leven, adem en alle dingen geeft.

De Dwaasheid van Afgoderij in het Licht van Gods Soevereiniteit ↑ hoofdstukken

Ik wil u even meenemen naar twee passages uit Jesaja 44 en 46, waar gesproken wordt over afgoden op een nogal gekscherende wijze, ook wel humoristisch als u het mij vraagt. Daar wordt de draak gestoken met afgoden; het hele idee van die afgoden is krankzinnig. In Jesaja 44, midden in het hoofdstuk — u kunt die hoofdstukken thuis nog eens rustig nalezen — staat helemaal aan het einde van vers 14 dat de mens een boom plant, een olmboom, en de regen maakt die groot. De mens plant dus een boom, die boom ontvangt regen, en de regen maakt die boom groot zodat hij gaat groeien. U moet even door die plechtige taal van de Statenvertaling heen prikken, maar dan is het hout voor de mens om te verbranden. De boom is groot genoeg, dus we hakken hem om en verdelen hem in stukken, want daar kunnen we een vuurtje van maken. Hij neemt daarvan en warmt zich erbij; ook ontsteekt hij het en bakt er brood bij. Dat hout is zeer nuttig: je wordt er warm van als je het aansteekt en je kunt er brood bij bakken.

Maar daarbovenop maakte hij er een god van. Van een gedeelte van dat hout maakte hij een vuurtje om warm te worden en om brood te bakken, en van de andere helft maakte hij een god. Hij buigt zich daarvoor, hij maakt er een gesneden beeld van en hij knielt ervoor neer. De ene helft brandt hij in het vuur, bij de andere helft eet hij vlees, hij braadt zijn gebraad en hij wordt verzadigd. Ook warmt hij zichzelf en zegt: "Aha, ik ben warm geworden, ik heb het vuur gezien." Het overige daarvan maakt hij tot een god, tot zijn gesneden beeld; hij knielt ervoor neer, buigt zich, bidt het aan en zegt: "Red mij, want gij zijt mijn god." Ja, dat is natuurlijk belachelijk. In vers 19 staat nog dat niemand het in zijn hart brengt en dat er noch kennis noch verstand is. Het komt niet in hen op dat hij zou zeggen: "De helft daarvan heb ik verbrand in het vuur, ook heb ik op de kolen daarvan brood gebakken, ik heb vlees gebraden en heb het gegeten; en zou ik dan van wat er overblijft een gruwel maken? Zou ik een afgod maken en neerknielen voor wat van een boom gekomen is?" Dat wordt daar in de Schrift natuurlijk volstrekt belachelijk gemaakt.

Als u een blad omslaat naar Jesaja 46, gaat het in vers 5 verder: "Wien, tot wie of als wie," zegt God, "zoudt gijlieden Mij nabeelden?" Dat is toch precies wat afgoderij is: het nabeelden van God. Zelf een beeld maken van God, terwijl God zegt: "Ik heb Mijzelf een beeld gemaakt." Wien, tot wie, als wie zoudt gijlieden Mij nabeelden en even gelijkmaken? Hij is God, Hij is dé God. Er is niemand als Hem, gelijk Hem. Dus wie zouden jullie aan Mij gelijkstellen en met Mij vergelijken, zodat wij elkander vergelijken zouden? Dan staat er ook weer: zij verkwisten het goud uit de beurs en wegen het zilver met de waag, de weegschaal. Ze brengen goud en zilver bij elkaar en huren een goudsmid. En wat doet die dan? Die maakt het tot een god. Voor hun eigen goud en zilver moeten ze nog een goudsmid huren die er iets moois van maakt, en ook hier weer knielen ze ervoor neer en buigen ze zich ervoor.

Luister goed: ze nemen het beeld op de schouder. Die god draagt hen niet, maar zíj moeten die god dragen. Overigens, u zegt wel dat dit stom en primitief is, maar denk eens aan de God die men in het christendom vaak vereert. Die heeft toch ook van alles van ons nodig? Die draagt ons niet, maar wij moeten Hém dragen. Wij moeten Hem toch door middel van bidstonden op bepaalde gedachten brengen? Toch? Daar gaan bidstonden vaak over: we moeten God adviseren. De Schrift vraagt echter: wie zijn wij dat we God zouden adviseren? Hij is God, Hij heeft een plan en Hij volvoert dat. Zien wij niet wat daarvan de bedoeling is? Ja, dat zij dan maar zo. Hij is God, Hij is de Plaatser, Hij heeft controle over alles van A tot Z. Hij heeft geen plan B; Hij heeft een plan van A tot Z waarop je kunt vertrouwen.

Natuurlijk is dit de oude, primitieve versie van afgoderij, zoals men dat vroeger deed. Maar tegenwoordig heeft men filosofisch God helemaal weggeredeneerd. Er zou ooit ergens een knal geweest zijn, daaruit is iets ontstaan en dat ging leven. Als u het mij vraagt, is dat nog dwazer dan wat die Pantheon-aanbidders en die Atheners hadden verzameld. Dit lijkt dwaas in onze ogen, maar als je God kent en kijkt naar de wereld om ons heen en hoe men daar nu mee omgaat, dan vraag ik me af wat er nu dwazer is: de levensbeschouwing zoals die nu algemeen aanvaard is of de afgoderij van toen. Toen besefte men in ieder geval nog dat er zoiets als een hogere macht moest zijn, hoe slecht men dat dan ook invulde. Maar zij nemen hun god op de schouder, want die god heeft blijkbaar wat nodig. Ze dragen hem, want hij kan zichzelf natuurlijk niet verplaatsen. Ze zetten hem op zijn plek. Nee, God zet óns op onze plek. God is de Plaatser; Hij plaatst alles. U, mij, uw omstandigheden, of ze nou goed zijn in uw ogen of kwaad. Hij plaatst het. Wij plaatsen God niet, God plaatst ons. Daar staat die afgod dan; hij wijkt van zijn stede niet. Roept iemand tot hem, dan antwoordt hij niet; hij verlost hem niet uit zijn benauwdheid.

Gedenk dan vers 9: "Gedenk dat Ik God ben, er is geen God meer, er is er niet één gelijk Ik." En die God is de God uit Handelingen 17, waar Paulus van spreekt in vers 24: dé God. Hier in Jesaja 46 vers 10 staat nog: "Ik ben die God, die ene die zegt: Mijn beraadslaging zal bestaan, Mijn raad zal bestaan, Mijn plan zal bestaan, en Ik zal al Mijn verlangen doen." Daar mogen wij in rusten, daar mogen we op vertrouwen. Dat is dan ook de God die Paulus de Atheners voorhoudt: de God die de wereld maakte en alles wat daarin is. Deze, zijnde de Heer van hemel en van aarde, woont niet in tempels met handen gemaakt. Hij wordt ook van mensenhanden niet gediend als iets behoevende. Nee, Hij geeft ons; wíj zijn de behoevenden. En er staat dan ook achter: "alzo Hijzelf aan allen het leven en de adem en alle dingen geeft."

Het leven en de adem. Laten we dat eens bij elkaar trekken. Wat geeft God ons? De levensadem, zoals Hij die aan Adam gaf in Genesis 2 vers 7. God blies in Adam de adem des levens en zo werd Adam tot een levende ziel. Maar daar begint het al: heel ons leven, alles wat we zijn en alles wat we hebben, hebben we van Hem. Dat u hoort, dat u gehoor heeft aan Zijn woord, ook dat heeft u ontvangen. Alles hebben we ontvangen: leven, adem en alle dingen. Dit is een mooi punt om even te stoppen voor de koffie, om na de pauze weer verder te gaan met deze toespraak van Paulus, want hij heeft nog veel meer te zeggen. We gaan straks verder in Athene, in Handelingen 17, bij de toespraak van Paulus. Ik was gebleven in vers 25, waar staat dat Paulus zegt dat God Zelf aan allen leven en adem en alles geeft. Alles wat een mens dus ontvangt, dat ontvangt hij van God. Volgens Spreuken is het oor dat hoort en het oog dat ziet, allemaal van Hem; dat we dat van Hem ontvangen. We gaan verder bij vers 26.

God Ordonneert de Tijden en de Grenzen van de Mens ↑ hoofdstukken

Hij heeft uit één bloed – zo zegt de Statenvertaling dat – het ganse geslacht der mensen gemaakt om op de gehele aardbodem te wonen. Dat hangt een beetje van het handschrift af, maar het idee is duidelijk: dit gaat natuurlijk over Adam. Het hele menselijke geslacht, elke natie, is uiteindelijk voortgekomen uit Adam. Hij heeft uit één het ganse geslacht der mensen gemaakt om op de gehele aardbodem te wonen, bescheiden hebbende de tijden tevoren geordineerd en de bepalingen van hun woning.

Dat is een wat moeilijke zin met oud-Nederlands in deze vertaling, maar het komt erop neer dat er één God is en dat Hij uit één mens het ganse geslacht, elke natie van mensen, heeft gemaakt. Het doel is dat zij wonen op heel de oppervlakte van de aarde. ‘Bescheiden hebbende’ wil zeggen: bepaald hebbende. Het gaat om de perioden; we lezen in de Schrift talloze voorbeelden dat het God is die de tijden bepaalt. Denk bijvoorbeeld aan de profeet Daniël en de droom van Nebukadnezar. In Daniël 2 en Daniël 7 gaat het over de tijden die aan koninkrijken zijn toebedeeld. De tijden zijn tevoren geordineerd, wat betekent dat ze tevoren zijn bestemd.

Vervolgens spreekt de tekst over de bepalingen, de begrenzingen van hun woning. Dit vers is een onderwerp op zich. Bij grenzen denken wij vaak aan streepjes op de kaart of grensovergangen, maar in de Schrift zijn die grenzen met name de natuurlijke grenzen: bergen, bergketens, rivieren of zeeën. Ons land kent ook nogal wat natuurlijke grenzen; de hele westkant is omgeven door de Noordzee. Dat is een grens die God zo bepaald heeft. God bepaalt alles; Hij geeft aan allen het leven, de adem en alle dingen. Maar Hij bepaalt ook de tijden. Over Bijbelse chronologie valt veel te zeggen: hoe God al die tijden bepaald heeft, hoe Hij daar structuren in heeft aangebracht en daar Zijn goddelijke handtekeningen in heeft gezet.

In mijn Bijbel heb ik een aantekening staan bij Deuteronomium 32 vers 8. Ik ga er niet uitgebreid op in, maar daar staat dat God aan de volken hun erfenis of hun lotsdeel heeft toegewezen. Hij heeft de volken in hun gebied geplaatst en de landpalen aan de volken gegeven naar het getal der kinderen Israëls. Dat is een diepgaande gedachte. In Genesis 10 lezen we eveneens hoe God de zeventig volkeren hun plaats en hun gebied geeft. Hier wordt dus ook bevestigd dat God de Plaatser is van al die dingen.

Dan staat er in vers 27: ‘Opdat zij God zouden zoeken, of zij Hem immers tasten en vinden mochten, hoewel Hij niet ver is van eenieder van ons.’ Wij kunnen God niet volledig bevatten. We kennen de Schrift en wat God ons daarin openbaart, maar als we Zijn wegen zouden naspeuren, dan zouden we die volgens de Schrift niet vinden. Wij weten de dingen omdat God ze bekendmaakt en we kunnen dat grijpen of betasten, maar om God uiteindelijk helemaal te bevatten, daarvoor zijn we te beperkt. Dat is de boodschap die Paulus hier geeft: zoek God, tast naar Hem en vind Hem. Hij is niet ver van eenieder van ons.

Ik wil overigens nog even met nadruk zeggen dat Paulus zich hier richt tot heidenen, tot Griekse filosofen en ongelovigen. In de synagoge, waar hij volgens zijn gewoonte eerst naartoe ging, ontstond telkens weer hetzelfde: daar ontstond tumult. Daar legde hij de Joden vanuit de Schriften uit dat Jezus de Messias was. Paulus zocht altijd aansluiting bij zijn publiek. Bij het Joodse volk sprak hij over de Tenach, ons Oude Testament, om te laten zien dat Jezus de Christus is. Maar hier, bij filosofen die de Schriften niet kenden, spreekt hij over ‘de onbekende God’. Hij beroept zich in deze toespraak niet op de tekst van de Schrift door te zeggen: ‘Dat stond daar geschreven’ of ‘Jesaja heeft dit al aangegeven’. Hoewel hij de ene na de andere schriftuurlijke waarheid brengt, doet hij geen expliciet beroep op de Schrift; hij doet een beroep op de logica en op wat elk mens met gezond verstand zou kunnen bedenken en weten.

Hij bevindt zich immers onder filosofen, de ‘vrienden van de wijsheid’, die zich graag met wijsheden bezighouden. Paulus doet daarom een beroep op het verstand, de wijsheid en de logica. Er is één God, dus is er ook Eén die aan allen alles geeft — leven, adem en alle dingen. Hij bepaalt de tijden en de plaatsen, en die God zouden wij moeten zoeken. Hij is te vinden, want Hij is niet ver van eenieder van ons. Wat Paulus hier doet is opmerkelijk als je hem kent, want normaal gesproken beriep hij zich vrijwel altijd direct op de Schrift.

Een Beroep op de Dichters: in Hem Leven Wij en Zijn Wij Zijn Geslacht ↑ hoofdstukken

Maar hier beroept hij zich op hun eigen filosofen. Want in Hem, staat er in vers 28, in Hem leven wij en bewegen ons en zijn wij. Gelijk ook enige van uw poëten gezegd hebben, want wij zijn ook Zijn geslacht. Dus wat Paulus doet, is dat hij een uitspraak van hun dichters pakt. Er staat volgens mij letterlijk *poëton*, het Griekse woord voor poëten, weer zo’n Grieks woord dat wij kennen en dat daar blijkbaar ook vandaan komt. Paulus beroept zich op de poëten, op de dichters van die Grieken met wie hij staat te praten, met die Griekse filosofen, en hij zegt: "Jullie eigen dichters hebben gezegd: in Hem leven wij, in Hem bewegen wij ons en in Hem zijn wij."

Wat hij zegt, is dat heel ons bestaan, zoals Romeinen 11 dat ook al zegt, uit Hem is. Dat God de oorsprong is van heel ons bestaan, ook van die ongelovige Griekse filosofen. Want dat ze ongelovig zijn en blijven, dat blijkt nogal uit het vervolg. Maar "in Hem leven wij", zegt hij tegen die Grieken. En "bewegen ons", dus alles wat wij zijn en wat wij doen, niets gaat buiten Hem om. In Hem leven wij en bewegen wij ons en zijn wij, zoals ook enige van uw dichters gezegd hebben. Want wij zijn ook Zijn geslacht. Dat is dus de conclusie van het in Hem leven, bewegen en zijn. Want wij zijn ook van Zijn geslacht, wij zijn ook van Zijn ras. Er staat letterlijk in de grondtekst *genus*, wij zijn ook van Zijn genen. En als ik het zo zeg, dan beseft u ook wel hoe diep die verwantschap is tussen God en mens. Zelfs de ongelovige mens blijkbaar, want Paulus zegt het tegen ongelovigen. Wij dan zijn het Godsgeslacht, zegt hij dan ook inderdaad. Hij bevestigt dat in het volgende vers.

Vergelijkbare woorden vinden we bijvoorbeeld in Kolossenzen 1, waar we de vorige keer ook al eens waren. Ik noemde net al Romeinen 11: uit Hem, door Hem en tot Hem zijn alle dingen. Niets gaat buiten Hem om. De oorsprong is in Hem, het ontstaan, het voortbestaan is in Hem en de bestemming, het doel, is ook in Hem. Omdat Hij dé God is. Maar in Kolossenzen 1 zegt Paulus, waar hij weliswaar een ander publiek heeft, tot de Kolossenzen in vers 16 – en ik pak het er even bij omdat het letterlijk net iets anders staat: want in Hem zijn alle dingen geschapen die in de hemelen en die op de aarde zijn, die zienlijk en die onzienlijk zijn, tronen, heerschappijen, overheden, machten; alle dingen, het al, alles is door Hem en tot Hem geschapen. Dus het is in Hem, het is door Hem en het is tot Hem. Dat is hetzelfde als wat we in Romeinen 11 vinden. Er staat nog achteraan: Hij is vóór alles, vóór alle dingen, en alle dingen bestaan tezamen door Hem. Alles, het al, het heelal staat in Hem samen; het heeft zijn samenhang in Hem. En dan gaat het nog gewoon over de oude schepping in Kolossenzen 1, dat eerste gedeelte. Want daarna gaat Paulus het pas hebben over de gemeente die Zijn lichaam is, dus over de nieuwe schepping.

Ook hier in Handelingen 17 heeft hij het erover dat zij, ook die Grieken, van Zijn geslacht zijn, van Zijn familie. "Van Zijn verwantschap" is ook een mooie. In Hebreeën 1 vers 3 lezen we: "Die alle dingen draagt", die het al, het heelal draagt door het woord van Zijn kracht. In Hem leven wij, bewegen ons en zijn wij, zoals ook enige van uw dichters gezegd hebben, want wij zijn ook Zijn geslacht.

Ik wil er toch nog eentje opzoeken en dat is Efeze 3 vers 15. Even het vers ervoor: daar gaat het over de Vader van onze Heere Jezus Christus. Kijk naar dat woordje "Vader", dat is in het Grieks *patera*. Paulus buigt zijn knieën voor de Vader van onze Heere Jezus Christus, zegt hij in vers 14, en dan in vers 15 zegt hij: vanuit Wie – ik lees even uit de Statenvertaling – al het geslacht in de hemelen en op aarde genoemd wordt. U ziet hier letterlijk staan dat vanuit Hem elke familie in hemel en op aarde wordt genoemd. Ik wees zojuist op het woordje "Vader", *patera*, en dat woordje familie of geslacht is *patria*. Dat heeft ook weer met die vader te maken; het is een vaderheid. Het is namelijk een familie waar de vader aan het hoofd staat. "Vadereenheid" las ik in mijn studiebijbel, dat is ook een mooie: een eenheid met de vader.

Paulus zegt: uit Wie elke familie – noem er maar een – elke familie, elke vadereenheid, elke eenheid waar een vader aan het hoofd staat in hemel en op aarde genoemd wordt. Wij zeggen vaak dat wij God als Vader kennen en dat dit beeldspraak is omdat wij de begrippen vader en zoon kennen en daarom God met een vader vergelijken. Maar hier staat het precies andersom. Hier staat dat elk geslacht, elke familie in de hemel en op aarde een vadereenheid genoemd wordt omdat het naar Hem genoemd is. Dat is dus omgedraaid: omdat God de Vader is, kennen wij hier op aarde beelden van de vader. Ik als vader mag een beeld zijn van God, de Vader. Dus die waarheid is veel hoger dan te zeggen dat wij nu eenmaal dat begrip vader en zoon kennen en daarom God ook de Vader noemen. Nee, God is Vader en daardoor hebben wij die verhoudingen in de schepping van de vader en de zoon.

Terug naar Handelingen 17 vers 28: "want wij zijn ook Zijn geslacht". Paulus bevestigt dat in vers 29. Die dichters hadden dat wel gezegd, maar hij zegt: "Ja, dat is ook zo." Wij dan, zijnde het Godsgeslacht, de Godsfamilie, moeten niet menen dat de Godheid goud of zilver of steen gelijk is, welke door mensenkunst en menselijke bedenking gesneden zijn. Daar hebben we het al over gehad: die afgodsbeelden waren door mensenkunst en menselijke ideeën tot stand gekomen. Hier staat letterlijk "gevoelens van de mens". Ik verwees net voor de pauze al even naar de moderne mens die zich een beeld van God maakt. Wij zouden niet zelf een beeld van God moeten maken, niet op basis van onze denkbeelden en niet op basis van onze gevoelens. God heeft Zichzelf een Beeld gemaakt en dat maakt Hij ons bekend in de Schrift. Ik ga weer verder.

Oproep tot Metanoia en de Vastgestelde Dag van Rechtvaardig Oordeel ↑ hoofdstukken

God dan, de tijden der onwetendheid overzien hebbende, verkondigt nu alle mensen alom dat zij zich bekeren. Ja, Paulus zegt tegen die onwetende Grieken — ze waren agnosten, weet u nog? — maar hij zegt: God dan overziet die tijden van onwetendheid en Hij geeft nu opdracht aan de mensen, alle mensen, om zich te bekeren, zoals de Statenvertaling dat zegt. Maar dat is nogal een wellicht godsdienstig begrip wat wij ook kennen. En daarbij denken we vaak: iemand is religieus geworden of iemand is overgestapt van de ene naar de andere godsdienst, hij heeft zich bekeerd.

Hier staat echter een woord dat met het denken te maken heeft: Metanoia. En noia, zoals in paranoia, dat heeft met het denken te maken. Bij paranoia zit je er als het ware naast, maar bij metanoia ga je... ja, zoals een metamorfose een verandering in uiterlijk is, is een metanoia een verandering in het denken. Dus Paulus zegt: ik heb jullie zojuist wat verteld. God overziet die tijden van onwetendheid en ik roep jullie op, en God ook, God door mij, dat jullie je zouden bezinnen — dat is natuurlijk een woord dat daar dichtbij komt in het Nederlands — maar ja, dat jullie zouden gaan nadenken, anders denken of omdenken. Bezin je op die boodschap.

En dat zei Paulus natuurlijk tegen die Grieken op dat moment. Paulus mocht ook Gods volledige plan, het geheimenis, bekendmaken. Dingen die tot dan toe verborgen waren gebleven, mocht hij bekendmaken. Dingen waarvan men, ik trek hem dan even door, tot dan toe altijd onwetend was geweest. Maar God maakte dat door Paulus bekend. Maar natuurlijk heeft Paulus het hier ook rechtstreeks tegen zijn publiek: God dan, de tijden der onwetendheid overzien hebbende, verkondigt nu, geeft opdracht aan alle mensen overal om zich te bezinnen.

Daarom, omdat Hij een dag gesteld heeft waarop Hij de aardbodem rechtvaardig zal oordelen door een Man die Hij daartoe geordineerd heeft. Natuurlijk verwijst dit naar de Heere Jezus Christus. Hem is het oordeel gegeven, lezen we elders. Het verwijst naar de Heere Jezus Christus en toch noemt Paulus hier niet Zijn naam en niet Zijn titel. Of hij komt er niet meer aan toe, of had hij het nog wel willen doen, maar in ieder geval noemt hij Hem in dit vers niet. Hij noemt Hem een Man die Hij daartoe bepaald of gesteld heeft. Dat is wat 'geordineerd' is, dat oude Nederlandse woord.

God heeft dus een dag gesteld waarop Hij de aardbodem rechtvaardig zal oordelen. Nou, dat is een onderwerp op zich en de klok loopt door, dus ik ga daar niet uitgebreid op in. Wat ik er wel over wil zeggen, is dat het beeld wat wij bij een rechtvaardig oordeel hebben vaak nogal krom is. Als het over oordeel gaat, dan denkt men in het christendom al gauw aan hel en verdoemenis. Maar rechtvaardig oordelen is: God gaat alle dingen rechtzetten. Alles wat krom is, gaat Hij recht maken. Dat wat ongelijk is, gaat Hij gelijk maken. Dat wat verongelijkt is, gaat Hij gelijk maken. Hij gaat de dingen rechtzetten. En daartoe heeft Hij Zijn Zoon aangesteld, die Man die hier wordt genoemd.

Ja, verzekering doende aan allen omdat Hij Hem uit de doden opgewekt heeft. Kijk nou eens hoe dat er letterlijk staat. Die Man die heeft Hij bepaald: geloof. Gewoon het normale Griekse woord voor geloof: Pistos, pistin. Geloof gevende of verschaffende aan allen. Hoe gaat God recht doen? Hoe gaat God alles rechtzetten? Door Zich bekend te maken zoals Hij Zich aan mij of aan u of aan elke gelovige bekend heeft gemaakt. Hij gaat geloof verschaffen aan allen. Want ook geloof — vers 2 of vers 6 meen ik, en anders is het vers 5 — geloof is een gave van God. Dat is ook iets wat u gegeven is.

God geeft aan alle leven, adem en alles. Ook geloof. Hij heeft ons overtuigd. Als u gelooft, heeft Hij uw ogen geopend. Heeft Hij uw oor geopend zodat u hoort? Heeft Hij uw hart geopend? Heeft Hij u geloof verschaft? En God gaat geloof verschaffen aan allen. En daarom lees ik ook in de Schrift dat elke knie zal buigen en elke tong van harte zal belijden dat die Man die hier genoemd wordt, Jezus Christus, dat Hij Heere is. Ja, God heeft Hem uit de doden opgewekt en daarom is Hij dus ook Heere, niet alleen over het leven maar ook over de dood. De Heere Jezus Christus is Heere over leven en dood. Ja, dat gaat die filosofen te ver.

De Reactie van de Filosofen op de Opstanding uit de Doden ↑ hoofdstukken

Als zij nu van de opstanding der doden hoorden, spotten sommigen daarmee. En sommigen zeiden: "We zullen u wederom hiervan horen." Zoals we bij Paulus – en dat gaf ik voor de pauze ook al aan – meteen in Handelingen 18 vers 1 lezen, gaat hij vervolgens van Athene naar Korinthe. En het eerste hoofdstuk van zijn eerste brief aan de Korinthiërs gaat over Gods wijsheid, die dwaasheid is voor de wereld.

Nou, dat heeft Paulus hier ervaren. Gods wijsheid: dat Hij een Man gestuurd heeft, Zijn Zoon, de Heer Jezus Christus, en Hem uit de doden heeft opgewekt om de wereld het leven te geven. Ja, dat is dwaasheid voor de wereld. En dat blijkt hier ook wel, want ze spotten. Sommigen zeiden: "Ja, we zullen u wederom hiervan horen." Dat is ook niet echt een compliment. "We zien je wel weer een keer," of: "We horen je nog wel een keer. Interessant, maar ga vooral verder, schuif vooral een deurtje op." Ja, zoiets was het.

Nou, en dan lees je dat Paulus zo uit hun midden is weggegaan. Dat staat er nog bij. Sommige mannen hingen hem aan en geloofden hem, onder wie ook Dionysius de Areopagiet was en een vrouw met de naam Damaris, en anderen met hen. Nou goed, daar valt ook nogal wat over te zeggen, maar het is letterlijk vijf voor twaalf. Dus ja, ik stel voor om het hierbij te laten en de volgende keer verder te gaan. Niet met Handelingen 17, maar weer met een ander onderwerp.

📖 Categorie: Studies