In Johannes 13 vinden we een bekende geschiedenis beschreven waarin Jezus de voeten wast van Zijn discipelen. Petrus komt hier tegen in verzet. Er ontstaat een gesprek waarin Jezus tegen Hem zegt dat hij op dat moment niet begreep wat Jezus deed, maar het ‘na dezen’ zou verstaan.
Petrus wist natuurlijk wat Jezus letterlijk deed, namelijk dat Hij zijn voeten waste, want daar protesteerde hij juist tegen. Maar wat Petrus toen nog niet wist is dat deze voetwassing een schitterend plaatje blijkt te zijn van het werk van Christus in onze tijd. Na Zijn opstanding en door het ongeloof van het Joodse volk verbergt de Heer zich in de bovenzaal en reinigt daar de zijnen.
📖 Samenvatting, hoofdstukken & uitgeschreven tekst
“Het is het tegenwoordige werk van Christus, wat Hij nu doet vanuit de hemel, vanuit de bovenzaal, waarbij Hij ons reinigt van onze wandel in deze boze aeon.”
⏱️ Hoofdstukindeling van deze studie:
- Introductie en Aanleiding
- Het Eigen Karakter van het Johannes-evangelie
- De Setting: de Bovenzaal en het Laatste Avondmaal
- Johannes 13 Vers 1: uit Deze Wereld Naar de Vader
- Opstanding en het Linnen Kleed van de Hogepriester
- Het Water en de Waskom als Beeld van het Woord
- Het Gesprek met Petrus: Reiniging van de Wandel
- Efeziërs 5: de Glorieuze Ecclesia Gereinigd Door het Woord
- De Praktijk: Elkaars Voeten Wassen en Elkaar Begenadigen
Introductie en Aanleiding ↑ hoofdstukken
Een hele goede morgen allemaal. Goed om weer in jullie midden te zijn. Ik wilde het deze morgen eens hebben over de geschiedenis van de voetwassing. Ik was eigenlijk al met een ander onderwerp bezig, toen iemand mij van de week via de mail vroeg: "Heb jij wel eens gesproken over de voetwassing?" Toen dacht ik: nou, volgens mij niet. Dus dat ging ik eens nakijken en dat was inderdaad niet het geval. Ik had de geschiedenis wel eens aangehaald hier en daar waar dat relevant was, maar ik had nog nooit de hele geschiedenis besproken.
En ik dacht: nou, dan moet ik dat toch eens doen. Want het is een mooie geschiedenis. Ook een bekende geschiedenis denk ik, echt zo'n zondagsschoolverhaal. Tenminste, voor mij was dat het wel en het spreekt ook wel tot de verbeelding. En als dat plaatje niet voldoende is, dan kunnen we straks met z'n allen naar het herentoilet, heb ik begrepen, omdat Ron daar misschien wel wil demonstreren hoe je dat doet: de voeten wassen. Daar hebben we dus in ieder geval de middelen voor.
Maar ik wil het over die geschiedenis gaan hebben en dan vooral over de diepere betekenis daarvan. Want die is er natuurlijk; het staat niet zomaar in de Schrift. We vinden die geschiedenis in het evangelie van Johannes, hoofdstuk 13. Ik wil wel eerst wat opmerkingen vooraf geven over de setting.
Het Eigen Karakter van het Johannes-evangelie ↑ hoofdstukken
We vallen hier natuurlijk zomaar ergens midden in de Bijbel binnen, midden in een hoofdstuk. En als je het wat smaller bekijkt, vallen we ook nog eens midden in een Bijbelboek: hoofdstuk 13. Daar valt wel wat over te zeggen. Wat ik daarover wil zeggen, is dat het evangelie van Johannes nogal afwijkt van de andere evangeliën: Mattheüs, Marcus en Lukas. Dat noemt men met een duur woord de 'synoptische evangeliën'. Dat betekent dat het beschrijvende evangeliën zijn met verhaallijnen die nogal parallel lopen. Natuurlijk heb je allerlei overeenkomsten, maar ook verschillen tussen die evangeliën. De een vult de ander aan, maar je kunt ze wel redelijk naast elkaar leggen. Ik heb ook wel boekwerken in de kast staan waarin men dat doet; daar legt men Mattheüs, Marcus en Lukas naast elkaar. Als je Johannes daar echter naast wilt leggen, dan wordt dat wat lastiger. Het Johannes-evangelie wijkt af van die andere drie. Dat is niet iets wat ik verzin of wat uniek is dat ik dat zeg, dat vind je in alle commentaren. Daar is weinig discussie over.
Het evangelie van Johannes is later geschreven dan die andere evangeliën. Dat merk je ook in de beschrijvingen die Johannes geeft. Van Petrus weten we bijvoorbeeld, omdat hij dat zelf zegt in zijn tweede brief, dat hij is bijgepraat door Paulus. Hij zegt in zijn tweede brief — zijn laatste brief ook, in het laatste hoofdstuk — als het over de wederkomst van onze Heer Jezus Christus gaat (en ik zeg het even met mijn eigen woorden): "Dat duurt langer dan wat wij eerst dachten." En als je wilt weten hoe dat zit met het geduld, met de langmoedigheid van de Heer, dan moet je bij de apostel Paulus zijn. Die vertelt daarover in al zijn brieven. Ook in de brief aan de Galaten zegt Paulus dat hij aan Petrus zijn verhaal heeft verteld.
Ik zei zojuist dat het Johannes-evangelie later is geschreven. Dan stel ik de vraag — en als ik hem stel, dan insinueer ik natuurlijk ook het antwoord: zou dit bij Johannes ook het geval zijn? Zou hij de apostel Paulus ook hebben gesproken? Kijk, wij weten dat de apostelen, de twaalf, gezonden zijn tot de twaalf stammen, het huis van Israël. God riep een andere apostel, namelijk de apostel Paulus. Maar die apostel Paulus heeft op een zeker moment in ieder geval Petrus bijgepraat. Ik denk dat dat bij Johannes ook het geval is, want we vinden nogal wat geschiedenissen in het Johannes-evangelie met een dubbele bodem, of zelfs meerdere dubbele bodems.
Ik herinner me toen ik dit overdacht, dat ik hier wel eens eerder gesproken heb over een geschiedenis uit het Johannes-evangelie. Ik ga jullie niet overhoren, want het is een tijdje geleden — op 26 juli 2020 om precies te zijn — maar toen heb ik gesproken over Johannes 5, meen ik, of is het 4? De geschiedenis met de Samaritaanse vrouw. Jezus ontmoet de Samaritaanse vrouw en dan staat er dat Jezus twee dagen in Samaria verblijft. Wat gebeurt daar? Daar komen Samaritanen, die model staan voor de natiën, tot geloof in de Heer Jezus Christus en zij herkennen Hem als de Redder van de wereld. Dat zeggen zij ook. Ik heb toen uitgelegd dat die geschiedenis een schitterend plaatje is van onze tegenwoordige tijd, waarin de Heer buiten het Joodse land verblijft en Zich een volk verzamelt uit de natiën. Die twee dagen staan model voor wat Petrus ook noemt in datzelfde hoofdstukje dat ik zojuist aanhaalde: bij de Heer is één dag als duizend jaar en duizend jaar is als één dag. Die twee dagen staan dus voor de tweeduizend jaar waarin Christus Zich bevindt onder de natiën.
Nu ga ik dat natuurlijk niet helemaal herhalen, maar ik haal het even aan. Dus ook dat is een geschiedenis met een dubbele bodem die je wellicht niet direct bij een apostel uit de twaalf zou verwachten. Maar Johannes wist inmiddels, geloof ik, veel meer omdat hij Paulus had gesproken en was bijgepraat. Ja, en dan nu dat hoofdstuk specifiek.
De Setting: de Bovenzaal en het Laatste Avondmaal ↑ hoofdstukken
Johannes 13 maakt onderdeel uit van een serie hoofdstukken die echt bij elkaar horen, namelijk Johannes 13 tot en met 17. Deze hoofdstukken spelen zich af op de laatste avond voor het sterven van Jezus. Vandaar dat ik dacht dat dit in deze tijd van het jaar een mooi onderwerp is om te bespreken; het past wellicht beter dan het onderwerp dat ik in eerste instantie had bedacht. Wat dat was, ga ik nu niet noemen, want dat kan ik altijd nog een volgende keer ter sprake brengen.
We hebben het nu over de voetwassing in Johannes 13. Johannes 13 tot en met 17 is een eenheid van hoofdstukken die zich afspeelde op de laatste avond voor Jezus' sterven. De voetwassing vindt plaats bij wat we tussen aanhalingstekens "het laatste avondmaal" noemen. Dat is de Pascha- of Pesach-maaltijd die de Heer Jezus hield met Zijn discipelen, waar Hij ook het brood en de wijn ronddeelde: "Neemt, eet, dit is Mijn lichaam." We kennen het allemaal, en de voetwassing vond bij diezelfde gelegenheid plaats.
Opvallend is dat je die voetwassing niet beschreven vindt in de andere evangeliën, Mattheüs, Marcus en Lukas. In die evangeliën vind je wel de beschrijving van het laatste avondmaal, de Pascha-maaltijd die Jezus met Zijn discipelen had. De locatie waar dit plaatsvond – zowel het delen van het brood en de beker als de voetwassing – is een bovenzaal. Of een opperzaal, zoals dat in sommige vertalingen ook wel wordt genoemd. In ieder geval een zaal die wat hoger ligt, een verdieping hoger zeg maar, of misschien wel de derde verdieping.
Ik herinner me nog dat ik vroeger op een basisschool zat waar we ook een bovenzaal hadden. Daar werden alle bijeenkomsten gehouden, bijvoorbeeld als de meester of de juf jarig was. Dan konden wij als leerlingen allerlei stukjes opvoeren in die bovenzaal. Tegenwoordig hebben scholen meestal gewoon een aula op de begane grond, maar wij hadden een bovenzaal. Het was ook een school met de Bijbel, dus daar zat misschien wel een diepere gedachte achter.
Waar dit plaatsvond, het laatste avondmaal – om het zo maar te noemen, dan weet iedereen waar het over gaat – en de voetwassing, was dus in een bovenzaal. Dat is trouwens iets wat je niet in het Johannes-evangelie zo genoemd vindt, maar je vindt het wel beschreven in de andere evangeliën. Daar krijgt de discipelen door Jezus verteld dat ze op zoek moesten gaan naar iemand die een zaal beschikbaar had. Ze zouden een man met een kruik water tegenkomen die ze moesten volgen. Ze moesten dan tegen hem zeggen – ik zeg het nu even snel en enigszins geparafraseerd: "Mijn Meester wil bij u het Pascha eten." Zo kwamen ze in een bovenzaal terecht, en daar vond ook de voetwassing plaats.
Er is nog iets belangrijks. Johannes 12, het voorgaande hoofdstuk, sluit af met een vermelding die van groot belang is voor de betekenis van de geschiedenissen in Johannes 13 tot en met 17. Daar staat heel nadrukkelijk dat Jezus Zich verborg voor het Joodse volk vanwege hun ongeloof. Dus de gebeurtenissen van Johannes 13 tot en met 17 vinden plaats in een setting waarin de Heer Zich heeft teruggetrokken, verborgen voor het Joodse volk.
Als ik het zo zeg, dan zou de goede verstaander al moeten weten dat dit iets met onze eigen tijd te maken heeft. Het Joodse volk is momenteel terzijde gesteld, en waar is de Heer? Hij heeft Zich verborgen. Waar? In de hemel, in de 'bovenzaal'. Dat is de context waarin deze hoofdstukken staan, en in het bijzonder Johannes 13, waar we nu op inzoomen. Ik ga naar Johannes 13 vers 1.
Johannes 13 Vers 1: uit Deze Wereld Naar de Vader ↑ hoofdstukken
En ja, ik excuseer me maar een beetje van tevoren, want ik wil graag naar het gedeelte toe waarin de Heere Jezus daadwerkelijk de voeten van de discipelen gaat wassen en wat we daar beschreven vinden en wat dat dan ook betekent. Dat betekent dat ik hier een beetje snel doorheen ga, want over dit zinsdeel wat we hier zien, zou ik al een hele ochtend kunnen vullen. Want hier staat: "En voor het feest van Pascha, Jezus wetende dat zijn uur was gekomen." Het feest van Pascha was van 15 tot en met 21 Nisan. Het Pascha zelf, die datum was ook vastgesteld op 14 Nisan. Ik zou over die dagen op de kalender, de hoogtijden van Yahweh op de Joodse kalender — of beter nog gezegd, op de kalender van de Heere — heel veel kunnen zeggen. Welke maaltijd is het dan geweest die de Heere met zijn discipelen hield en wat stond er dan wel of niet op tafel? Ik zou er echt uren over kunnen spreken, maar ik wil naar die voetwassing. Dus dat ga ik nu niet doen; misschien bewaar ik dat voor een andere keer, volgend jaar om deze tijd wellicht.
Wat we hier in Johannes 13 beschreven vinden, vond plaats voor het feest van Pascha, dus in ieder geval voor de vijftiende. Jezus wist dat zijn uur was gekomen. Hij wist wat er zou komen en wist ook dat het moment was aangebroken. Waarvan dan? Om uit deze wereld over te gaan naar de Vader. Hij wist dat zijn uur was gekomen om uit deze wereld over te gaan naar de Vader, en Hij heeft de Zijnen, die Hij in de wereld liefheeft, tot het einde lief.
Dit zegt ook iets over de context van deze hoofdstukken; dit is eigenlijk de samenvatting van waar ze over gaan. Johannes 13 tot en met hoofdstuk 17 beschrijft dat de Heere Jezus uit deze wereld naar de Vader gaat. Hij vertelt in deze hoofdstukken in klare taal, maar ook door typen, door beelden en door illustraties, wat Hij bij de Vader gaat doen als Hij uit de wereld is gegaan. Jullie kennen deze hoofdstukken denk ik wel enigszins: Johannes 14 over de vele woningen in het huis van de Vader, en hoofdstuk 17 met het hogepriesterlijk gebed. Er zit nog een hoofdstuk tussen over de ware wijnstok en dat Hij de wijnstok snoeit — wat trouwens, net als het wassen van voeten, ook een manier van reinigen is. Dat vinden we dus in deze hoofdstukken beschreven en hiermee is meteen samengevat waar deze hoofdstukken over gaan.
En bij het begin van de maaltijd, toen de duivel reeds in het hart van Judas, zoon van Simon Iskariot, had gelegd om Hem over te leveren... In het Grieks staat hier "de diabolos", wat vaak vertaald wordt als duivel. Letterlijk betekent "diabolos" echter "door elkaar gooien". In de interlineaire vertaling staat daar ook "de verdachtmaker". Hij gooit de dingen door elkaar waardoor verwarring ontstaat en waardoor zaken inderdaad verdacht worden gemaakt. Ik houd niet zo van dat woord "duivel", want wij hebben daar allemaal middeleeuwse voorstellingen bij, maar we weten waar het over gaat: de diabolos.
Judas — ik zou het eigenlijk niet eens hoeven toelichten of noemen — is een type van het Joodse volk. Dat verzin ik niet, want hij heet ook gewoon zo: Judas. Die "as" is de Griekse uitgang; in het Hebreeuws is dat gewoon Judah of Jehuda. Als hij in het Hebreeuws aangesproken werd, heette hij gewoon Judah. Ook "Joods" is weer terug te leiden op Juda. Eigenlijk zeg je, als je het terugleidt naar de oorspronkelijke taal, drie keer hetzelfde. Judas is daarmee een uitbeelding, een type van het Joodse volk. Judas levert Jezus over, maar dat is natuurlijk ook wat het Joodse volk heeft gedaan: ze hebben Hem overgeleverd aan de Romeinen.
Om het plaatje neer te zetten en te schilderen: Jezus had Zich al verborgen vanwege het ongeloof van het Joodse volk en Hij is hier nu verborgen in de bovenzaal, onttrokken aan het oog. Hij is met de Zijnen en Hij wordt miskend door Judas. In type is dit natuurlijk een plaatje van onze tijd waarin de Heere verborgen is in de hemel, in de bovenzaal. Hij is daar met de Zijnen, want ons leven is met Christus verborgen in God. Op dit moment, gedurende deze twee dagen van duizend jaar, wordt Hij miskend door het Joodse volk, door Juda: Judas.
En bij het begin van de maaltijd — het is een hele lange zin — toen de duivel reeds in het hart van Judas, zoon van Simon Iskariot, had gelegd om Hem over te leveren, wist Jezus dat de Vader Hem alles in handen had gegeven en dat Hij van God uitging en naar God heengaat. Even ademhalen, de zin is nog steeds niet afgelopen, maar we blijven hier even stilstaan. Jezus was van God uitgegaan. "In den beginne was het Woord en het Woord was naartoe God", zoals dat heel letterlijk vertaald wordt. God was het Woord; Hij was dus in den beginne bij God en dat Woord werd vlees. Dat Hij naar God heengaat, terugkeert tot de Vader en uit deze wereld overgaat naar de Vader, dat weten we; dat zou Hij doen na Zijn opstanding. In deze geschiedenis grijpt de Heere dus al vooruit op wat er zou plaatsvinden na Zijn opstanding. Hij ging van God uit en Hij zou weer naar God heengaan. En dan staat er: Hij staat op van de maaltijd.
Opstanding en het Linnen Kleed van de Hogepriester ↑ hoofdstukken
Altijd als ik in de Schrift lees: "Hij staat op", dan weet ik meteen waar het over gaat: over Hem die opgestaan is. In het boek Jozua vind je dat nogal eens: "Jozua stond op." Jozua is overigens dezelfde naam als Jezus, via transliteratie naar het Nederlands. Jozua is gewoon Jehoshua en in het Grieks is dat Jezus. Dus als je in het boek Jozua bijvoorbeeld leest dat Jozua opstond, dan weet je dat dit over de opstanding van Jezus gaat.
Hier zien we Jezus Zelf, van wie gezegd wordt: Hij staat op. We weten dus dat dit over Zijn opstanding gaat. De Heer Jezus illustreert hiermee het werk dat Hij zou doen na Zijn opstanding. Waar is de Heer nu? Hij is verborgen. Hij is overgegaan uit deze wereld tot de Vader en Hij heeft Zich verborgen vanwege het ongeloof van het Joodse volk, miskend door Judas. Judas, Judas, Judas... En wat doet Hij? Hij is bij de Zijnen, Hij levert Zich over voor degenen die Hij liefheeft en Hij reinigt hen. Dat is wat in deze verzen naar voren wordt gebracht.
Maar we lezen gewoon verder: Hij staat op van de maaltijd. Hij is nu dus de Opgestane in de bovenzaal en Hij legt de bovenkleding af en neemt een linnen doek. Het afleggen van kleding is, zoals u kunt nalezen in 2 Korinthiërs 5, een beeld van sterven. Je legt het oude af. En wat de Heer hier doet? Hij neemt een nieuw kleed en Hij omgordt Zich. Als het afleggen van kleding een beeld is van sterven, dan is het aantrekken van nieuwe kleding natuurlijk een uitbeelding van nieuw leven.
We vinden dit wel vaker in de Bijbel, dat er een nieuw kleed wordt aangetrokken bij profeten. Denk bijvoorbeeld aan Elia en Elisa; de een krijgt de jas van de ander. Elisa krijgt de jas van Elia, enzovoorts. Het is een heel bekend beeld in de Schrift. Hier demonstreert de Heer Zijn dood en opstanding: Hij legt Zijn bovenkleding af, neemt een linnen doek en omgordt Zich.
Overigens wordt van ons voor de praktijk van het leven ook gezegd: leg de leugen af, of de oude mens. Dat is iets wat ons niet meer past. En wat zouden we dan aantrekken? De nieuwe mens, en dat is Christus. Dat vinden we ook terug in de brieven van Paulus; een onderwerp waar ik uren over zou kunnen spreken en allerlei voorbeelden zou kunnen aanhalen. Dat doe ik nu niet, maar ik haal het nu alleen even aan.
Hij legt de bovenkleding af en Hij neemt een linnen doek en omgordt Zich. Hij neemt dus een doek, en ook niet zomaar een doek, maar er staat specifiek bij: een linnen doek. Linnen vinden we al vroeg in de Schrift als de kleding van de hogepriester. In Leviticus 16 vind je dat onder andere. Het was een kledingstuk, helemaal van linnen, waarmee de hogepriester het binnenste heiligdom inging op de Grote Verzoendag om daar eenmaal per jaar verzoening of bedekking te doen voor de zonden van het volk.
De schrijver van de Hebreeënbrief zegt daarvan dat het een beeld is van de ware Hogepriester, die eenmaal is ingegaan in het ware heiligdom. De tabernakel was daar een beeld van, zo zegt de schrijver in Hebreeën 9: de ware tabernakel in de hemel zelf. Die tabernakel waar de hogepriester inging, is dus een beeld van de hemel. En deze Hogepriester – ik wijs daarheen, maar daar zie ik Hem – deze Hogepriester in Zijn witte linnen kleding is een beeld van de opgewekte Christus, die ook een hogepriesterlijk werk doet vanuit Zijn positie in de hemel. In Johannes 17 vinden we niet voor niets een gebed van de Heer dat het hogepriesterlijk gebed wordt genoemd.
Linnen is een stof waarover Ezechiël spreekt als hij een tempel beschrijft die in de toekomst nog gebouwd moet worden. Er wordt een heel bestek gegeven van die tempel en ook van wat de priesters zullen dragen. Zij zullen zich niet omgorden met iets dat doet zweten. Linnen is een uitbeelding van het niet-zweten. Zweten doe je als je werkt, dus linnen is juist een uitbeelding van het niet-werken. Het werk is gedaan, het is volbracht! Hij heeft het gedaan, en vandaar dat wij ook niet hoeven te zweten. Wij zijn in Hem meer dan overwinnaars en delen in Zijn overwinning.
Hij legt de bovenkleding af en neemt een linnen doek. Dit verwijst allemaal naar opstanding en hogepriesterschap. Het werk dat de hogepriester doet: reiniging van zonden teweegbrengen. Daar verwijst dat naar.
Het Water en de Waskom als Beeld van het Woord ↑ hoofdstukken
Daar verwijst dat naar. Daarna giet Hij water in de waskom en water is natuurlijk een beeld van het Woord. Overigens zou ik daar ook talloze voorbeelden van kunnen geven, maar het speelt een grote rol in het Johannesevangelie. Op de derde dag was er een bruiloft en werd het water veranderd in wijn. Maar zelfs de geschiedenis die ik zojuist aanhaalde over de Samaritaanse vrouw – niet de barmhartige Samaritaan, maar de Samaritaanse vrouw die ik zojuist noemde – dat vond allemaal plaats bij een bron, bij een waterbron. Water is een uitbeelding van het Woord van God en ik kom daar straks nog wel op terug hoor, want er valt meer over te zeggen.
Maar dat water wordt hier gegoten in een waskom. We zaten al een beetje op het spoor van de tabernakel en de hogepriester. Voordat de priesters het heiligdom binnengingen, stond daar een omheining omheen. Het echte heiligdom was die tent, het heilige en het heilige der heiligen; daar moesten ze een gordijn door. Maar op die binnenplaats van de tabernakel stond dus een wasvat. Voordat de priesters het heiligdom binnengingen, moesten zij dus langs het wasvat, maar ook langs het brandofferaltaar.
Het offeren van een dier spreekt natuurlijk ook van de dood en opstanding van Christus. Het slachten op de slagbank – het lammetje werd geslacht op een slagbank als uitbeelding van het kruis van Golgotha – werd vervolgens verhoogd op het altaar als beeld van opstanding. Overigens was het brandofferaltaar drie el hoog, dus de verhoging vond plaats op de derde el. Er zit allemaal betekenis achter. Maar eerst kwam de priester dus langs het brandofferaltaar en dan langs het wasvat.
We vinden deze volgorde ook terug in de geschiedenis van Johannes 13. Het is daar anders beschreven, maar eerst legt Hij Zijn klederen af en doet Hij een nieuw kleed aan, een beeld van dood en opstanding zoals het brandofferaltaar dat is. Vervolgens giet Hij water in de waskom; Hij komt aan bij het wasvat. Het is dezelfde volgorde als de gang die de priester ook ging in de tabernakel.
Hij giet water in de waskom en Hij begint de voeten van de discipelen – discipelen betekent gewoon leerlingen – te wassen en af te drogen met de linnen doek waarmee Hij omgord is. Voor de maaltijd werden normaal gesproken de voeten gewassen. Dat kennen wij natuurlijk niet; wij lopen hier allemaal met dicht schoeisel, behalve als het een keer dertig of vijfendertig graden is, dan gaat iedereen naar zijn werk op slippers, of op de camping natuurlijk. Maar over het algemeen hebben wij, als ik zo om me heen kijk, dichte schoenen aan. Wij hebben verharde wegen, maar in het Oosten zat dat allemaal wat anders. Daar waren de wegen stoffig en men lag ook aan aan tafel, dus dan was het wel fris als de voeten even waren gewassen.
Dat was hier blijkbaar niet gedaan. Normaal gesproken vond dat plaats vóór de maaltijd. Dat is ook logisch; dat ga je niet halverwege of achteraf doen, nee, vóór de maaltijd. Maar blijkbaar was het niet gedaan, dus de Heer begint de voeten van de discipelen te wassen en af te drogen met de linnen doek waarmee Hij omgord is. Daarmee is het dus hogepriesterlijk werk wat Hij doet, met die linnen doek.
Het Gesprek met Petrus: Reiniging van de Wandel ↑ hoofdstukken
Ik lees even verder. Hij komt dan bij Simon Petrus en deze zegt tegen Hem: "Heer, wast Ú mijn voeten?" Je moet de klemtoon hier goed leggen. Niet: "Wast u mijn voeten?", maar: "Wast Ú mijn voeten?" Want het wassen van voeten was slavenwerk. Dat vinden we onder andere in 1 Samuël 25. We kunnen ons daar ook wel een beetje een voorstelling van maken; het is natuurlijk heel nederig werk. Het is geen hoogstaand klusje om dat te doen, een smerig klusje wellicht zelfs. Ik had het net over de camping, maar als ik met mijn kinderen op vakantie ben en je ziet hoe die voeten eruitzien na een dag... ja, dat is even vies werk, toch? Het is ook letterlijk en figuurlijk nederig werk, want je moet ervoor bukken en afdalen. Het is laag werk. Dat zit er dus in alle opzichten in.
De Heer stelt Zich hiermee in de positie van een slaaf. Je moet weten dat heer en slaaf juist tegenstellingen zijn: heren hebben slaven en slaven zijn slaaf omdat ze een heer hebben. Maar hier wordt de Heer slaaf. In Filippenzen 2 vers 7 gaat het over de gezindheid van Christus. Paulus zegt daar: "Laat die gezindheid in u zijn die ook in Christus Jezus was", Die Zichzelf ontledigd heeft, Zich vernederde en de gestalte van een slaaf heeft aangenomen.
Jezus antwoordde en zei tegen hem: "Wat Ik doe, weet jij op dit moment niet, maar jij zal het na deze dingen weten." Hierdoor weten we natuurlijk dat deze geschiedenis een diepere betekenis heeft. Petrus wist immers feitelijk heel goed wat de Heer aan het doen was: Hij was zijn voeten aan het wassen, want daar maakte hij juist bezwaar tegen. Hij wist dus wat er gebeurde, maar toch zegt de Heer tegen hem: "Wat Ik doe, weet jij op dit moment niet." Blijkbaar wist Petrus in ieder geval niet wat de Heer hiermee uitbeeldde of illustreerde. Maar Hij zegt: "Jij zal het na dezen weten."
Wanneer de dingen waarvan dit spreekt vervuld zouden zijn — namelijk dat de Heer zou sterven, opstaan en opvaren naar de hemel in Zijn verborgen positie in dé bovenzaal — dan zou Petrus het weten. Hij zou dan terugkijken en, om het even in mijn eigen woorden te zeggen, begrijpen wat de Heer toen deed. Dat handelen spreekt namelijk van Zijn werk nu, dat Hij doet vanuit Zijn verborgen positie in de hemel. "Wat Ik doe, weet jij op dit moment niet, maar jij zal het na deze dingen weten."
Wat Jezus letterlijk deed, was inderdaad de voeten van Petrus wassen, en pas na de opstanding en hemelvaart zou Petrus dit werkelijk verstaan. Petrus zegt tegen Hem: "U zal mijn voeten niet wassen." Dat onderscheid tussen "u" en "jij" kennen we in het Nederlands, maar in het Grieks of Hebreeuws is dat er niet. Petrus zegt letterlijk: "Jij zal mijn voeten niet wassen tot in de aeon!" De vertalingen maken er "tot in eeuwigheid" van, maar dat staat er niet: er staat "tot in de aeon". Wij zouden wellicht roepen: "Nooit van mijn leven!" of "In geen miljoen jaar!" Petrus zegt: niet nu, maar ook niet in de aeon. Als we denken aan de toekomende aeon, de duizend jaar, dan kun je zeggen: "In geen duizend jaar!" Zoiets zegt Petrus: nu niet en in geen duizend jaar.
Dan zegt Jezus: "Als Ik jou niet was..." Het gaat hier om het werkwoord wassen. Taal is af en toe een gek ding: "Als Ik jou niet was." Dus: "Als Ik jouw voeten niet was, heb jij geen deel met Mij." Ik weet niet precies hoe het in alle vertalingen staat, ik heb er hier een voor me liggen, maar het is: geen deel mét Mij. De Heer zegt niet: "Als Ik jou niet was, heb je geen deel áán Mij." Want Petrus had deel aan Hem; hij was geheel rein. Dat staat in de volgende verzen, dus daar komen we nog op.
Overigens, toen ik zojuist daar zat en we de liederen zongen, kwamen er nogal wat liederen voorbij waarin het over reiniging ging. Ik weet niet of het u is opgevallen, maar mij wel, want ik wist natuurlijk waar ik het hier over zou gaan hebben. Die liederen gingen echter allemaal over de reinigende werking van het bloed. "Daar is kracht in het bloed van het Lam"; al in het eerste lied ging het daarover. Volgende keer neem ik pen en papier mee om te noteren wat we zingen, al zul je dan precies zien dat we dan weer heel andere liedjes zingen. Maar ik had het eigenlijk moeten noteren, want in het eerste lied en later ook in een ander lied ging het over de reinigende werking van het bloed. Hij is aan het kruis gegaan, daar heeft Zijn bloed gevloeid, en daar zijn wij eens en voor altijd geheel door gereinigd. Dat zou een studie apart zijn.
Maar hier gaat het over "deel hebben met Mij". Wanneer je gereinigd bent, heb je deel aan Hem, maar hier zegt de Heere Jezus: "Als Ik jouw voeten niet was, heb jij geen deel met Mij." Dat wassen van de voeten gaat niet over het moment waarop wij tot geloof gekomen zijn in de Heere Jezus Christus en we weten dat we bij Hem horen, dat we bevrijd zijn van zonde en dat Zijn bloed ons heeft gereinigd. Nee, dit gaat over onze praktische wandel. Het is het tegenwoordige werk van Christus, wat Hij nu doet vanuit de hemel, vanuit de bovenzaal, waarbij Hij ons reinigt van onze wandel in deze boze aeon.
Wij wandelen hier in een wereld die nu eenmaal de wereld is, en ook al doe je nog zo je best om je voeten schoon te houden, toch word je door je wandel verontreinigd. Maar dat is geen probleem: Hij wast onze voeten. Wat doet de Heer nu? Hij reinigt ons van onze wandel in deze boze aeon. Dat staat ook in de Hebreeënbrief; in Hebreeën 9 vers 14 staat dat Hij ons geweten reinigt van dode werken om de levende God te dienen. Hij maakt ons geweten schoon, zodat we er geen last van hebben. Ons geweten kan ons aanklagen over wat we gedaan hebben en zeggen dat het tussen ons en God in staat, maar dat is geen probleem: Hij reinigt het, Hij neemt het weg, Hij wast onze voeten.
Wij leven nu eenmaal in een boze aeon en Paulus zegt ergens dat je daar niets aan kunt doen, want er zou maar één oplossing zijn: uit deze wereld gaan. Maar hoe reinigt Hij ons? Door onze voeten te wassen met water; dat is het beeld. Waar spreekt dat water van? Waar spreekt die reiniging van? Water is een uitbeelding van Gods Woord. Zijn Woord reinigt ons. God spreekt door de Zoon tot ons, en het is Zijn Woord dat ons reinigt.
Efeziërs 5: de Glorieuze Ecclesia Gereinigd Door het Woord ↑ hoofdstukken
En ik wil jullie meenemen naar Efeze 5. Dat is een wat andere aanleiding voor Paulus. Paulus gaat hier spreken over het huwelijk. "Mannen, heb je vrouwen lief?" "Mannen, heb lief de vrouwen", staat er eigenlijk. Ja, allebei een meervoud. Niet: "Man, heb de vrouwen lief", maar: "Mannen, heb lief de vrouwen". Dat gaat natuurlijk over de eigen vrouwen. "Mannen, heb je vrouwen lief?" De vertaler dacht: laat ik toch maar zorgen dat er geen misverstanden ontstaan: "Mannen, heb je vrouw lief zoals Christus de Ecclesia liefheeft." Ik heb dat woord Ecclesia laten staan.
Mannen, heb je vrouw lief zoals Christus de Ecclesia liefheeft en Zichzelf overlevert voor haar. In de meeste vertalingen staat zoiets als "heeft liefgehad" en "heeft overgeleverd", als een verleden tijd, maar er staat echt een tijdloos feit. Er staat een tijdloze werkwoordsvorm; het is gewoon een feit. Wanneer dat gebeurt, doet er niet toe. Dat het in Efeze 5 ook over het nu gaat, blijkt uit het volgende.
Maar eerst nog even dit. "Mannen, heb je vrouw lief, zoals Christus de Ecclesia liefheeft." De goede verstaander weet meteen: oké, dan is de man een beeld van Christus en de vrouw een beeld van de Ecclesia. Met de Ecclesia bedoel ik wat men meestal de gemeente noemt, of soms de kerk. Maar dan denk ik weer aan een instituut. Nee, de Ecclesia is letterlijk de uitgeroepen vergadering. Wij worden uitgeroepen uit de natiën. God verzamelt Zich een volk uit de natiën voor Zijn naam. Wij worden uitgeroepen: hier één, daar één. Uit dat volk één, uit dat volk een paar, enzovoort.
Wij zijn uitgeroepen, maar de Ecclesia is niet slechts de individuele gelovigen. God houdt van de individuele gelovigen, maar wat hier staat is echt heel mooi — daarom wijs ik erop — er staat dat Christus Zich overlevert voor de Ecclesia. Dat zijn degenen die uitgeroepen worden en vergaderd worden. Waar gelovigen, uitgeroepenen, zich verzamelen rondom Christus, rondom het Hoofd en dus ook rondom Zijn Woord, daar houdt God van, om het zo te zeggen. Daar waar gelovigen samenkomen. Het is dus niet alleen maar de verzameling van gelovigen individueel, hoewel Hij natuurlijk ook van de gelovigen individueel houdt. Maar hier staat dat Christus Zich overlevert voor de Ecclesia. Waar gelovigen samenkomen als het lichaam van Christus, als uitgeroepen vergadering rondom Zijn Woord, rondom het Hoofd: dat heeft Christus lief en daar levert Hij Zich voor over.
Wat doet Hij dan als Hij Zich overlevert? Wat betekent dat? Als je het vertaalt met "heeft liefgehad" en "heeft overgeleverd", dan denken we al snel aan de kruisiging, maar daar gaat het hier niet over. Er staat immers dat Hij haar, die Ecclesia, heiligt. Hij heiligt haar, Hij zet haar apart, Hij wijdt haar aan Zichzelf. Wat doet Hij dan? Haar reinigend in het waterbad. Niet letterlijk, maar in het Woord. Hij reinigt ons in het waterbad en meteen wordt het uitgelegd. Wat is dat waterbad? Waar is dat water een beeld van? Hij reinigt ons in Zijn Woord. Dat waterbad, die waskom in Johannes 13, maar ook het koperen wasvat in de tabernakel en andere geschiedenissen met water, spreekt van de reinigende werking van Zijn Woord.
"Opdat Hij haar heiligt, haar reinigend in het waterbad", namelijk — zou je kunnen zeggen — in het Woord. Hij reinigt ons door Zijn Woord, opdat Hij zo Zelf, voor Zichzelf, een glorieuze Ecclesia zal presenteren, zonder vlek of rimpel of iets dergelijks, maar opdat zij heilig en smetteloos is. Wat doet de Heer? Hij reinigt ons in Zijn Woord, in het waterbad. En waarom? Om zo voor Zichzelf een glorieuze — een stralende, zou je kunnen zeggen; ik geloof dat één van de vertalingen dat heeft — een glorieuze Ecclesia te presenteren of te stellen of te doen staan, zonder vlek of rimpel of iets dergelijks, maar opdat zij heilig en smetteloos is.
Dat is wat de Heer doet door Zijn Woord. En dat herkennen we toch ook? Als Zijn Woord tot je spreekt, dan ga je ook stralen. Want daar word je blij van. Het spreekt van genade. Het spreekt van een God die alles in Zijn hand heeft en alles tot een goed einde gaat brengen. Het spreekt van een Heer die wij hebben in de hemel, die onze Begunstiger is en onze belangen behartigt. Hij is de opgewekte Christus en ons leven is verborgen met Christus in Hem. Wij zouden daarom ook de dingen zoeken die boven zijn. Dat wijst ons allemaal op Hem en niet op onszelf. Daardoor gaan we stralen; daar word je blij van. Hij doet Zijn werk goed, want Hij doet dat opdat Hij die Ecclesia voor Zichzelf glorieus zal presenteren, zonder vlek of rimpel of iets dergelijks. Als iemand nog wat anders dacht te verzinnen, dan staat er nog achter: "of iets dergelijks". Opdat zij heilig en smetteloos is.
Zo ziet de Heer ons, en alleen die wetenschap al doet je stralen. Wij behoren Hem toe en Hij heeft ons geheiligd. Hij heiligt ons, en heiliging betekent ook dat we in een bijzondere positie zijn gesteld. Dat kun je wel zeggen; dat is wat Paulus in deze Efezebrief bekendmaakt: dat wij delen in de positie en in alle beloften die aan Christus gedaan zijn. Wij zijn samen lotbezitters van Christus en samen deelhebbers in de belofte in Christus Jezus. Dat is Efeze 3 vers 5. Alles wat aan onze Heer Jezus Christus beloofd is, daar mogen wij in delen. Dat is nu allemaal nog verborgen, maar wanneer dat geopenbaard zal worden, wanneer Hij daadwerkelijk die positie gaat innemen en deze schepping gaat onderwerpen, onderschikken, regeren en besturen, dan is dat niet alleen maar Jezus Christus, maar dan delen wij in die positie. Ook dat is dus heilig: apart gezet. Als ik er zelf over praat, word ik er al blij van. Dat is wat het Woord met ons doet. Het maakt ons stralend en glorieus als Ecclesia.
Terug naar Johannes 13. Simon Petrus zegt tot Hem: "Heer, niet alleen..." Hij had gezegd: "Heer, wast Ú mijn voeten?" En dan zegt de Heer: "Als Ik jou niet was, heb je geen deel met Mij." Daarop zegt Simon Petrus tegen Hem: "Niet alleen mijn voeten, maar ook de handen en het hoofd." Waaruit dus blijkt dat hij het nog steeds niet helemaal begrepen had. Maar het is natuurlijk wel zoals we Petrus kennen: de echte Petrus-manier. Wij zeiden vroeger thuis altijd — dat heet dan officieel van het ene uiterste in het andere — "te gek of te wijs", noemde mijn moeder dat altijd. Dat ging dan over mij. "Het is bij jou te gek of te wijs", en dat betekent: van het ene uiterste in het andere uiterste. Zo kennen we Petrus ook een beetje. De Heer wilde zijn voeten wassen en toen zei hij: "Nou, dan gelijk maar helemaal." Hij had het dus nog steeds niet begrepen.
Dat legt de Heer hem nu ook uit. Jezus zegt tegen hem: "Wie gebaad is, behoeft alleen de voeten te wassen, maar hij is geheel rein." Hij is dus al geheel rein, maar wij wandelen. De voeten zijn een beeld van de wandel; wij wandelen in een boze aeon en dan loop je wel eens wat op. Geen probleem, Hij reinigt dat. Maar we zijn geheel rein, dus je hoeft niet helemaal gebaad te worden, zegt de Heer.
Alleen de voeten, dat is genoeg. Wij zijn rein en die reiniging van de voeten, van de wandel, die is voortdurend nodig. Dat is eigenlijk wat hier wordt uitgebeeld. En misschien zegt u al: "Nou, ik heb daar helemaal geen last van dat ik het idee heb dat ik vieze voeten heb. Want ik ben bevrijd van zonde en... nee, dus ik heb daar helemaal geen last van." Nee, maar dat komt omdat Hij Zijn werk zo goed doet. Ja, we hoeven daar ook geen last van te hebben, maar dat komt omdat Hij dat werk doet. Hij wast die voeten; dat hoeven we niet eens door te hebben. Hij doet het gewoon, Hij doet dat werk. Hij reinigt ons. Dat is het werk van Christus nu, om het zomaar eens samen te vatten.
En dan zegt Hij nog: "En jullie zijn rein, maar niet allen." Want Hij wist wie Hem overlevert; daarom zei Hij: "Jullie zijn niet allen rein." Ja, natuurlijk doelend op Judas. En wat je dus ook in deze geschiedenis leest in vers 27 — maar daar kom ik echt niet meer aan toe — is dat Judas de bovenzaal, de maaltijd verlaat. Nog tijdens deze maaltijd. Dat is ook weer zo typerend voor wat we hier geïllustreerd vinden: Judas als beeld van het Joodse volk, Juda, wordt terzijde gesteld. En wat gaat hij doen? Hij is er in ieder geval niet meer bij. Hij wordt terzijde gesteld, verworpen, aan de kant gezet. Zoals Paulus dat ook in die hoofdstukken in Romeinen 9 en 11 beschrijft over het Joodse volk.
In vers 21 tot 30 worden die gebeurtenissen met Judas beschreven. Maar nogmaals, daar kom ik niet aan toe, al vermeld ik het wel. Nu ga ik door die laatste verzen wat sneller heen, ook vanwege de tijd, maar ik wil ze nog wel doornemen. Wanneer Hij dan hun voeten gewassen had en Zijn bovenkleding nam en weer plaatsnam, zei Hij tegen hen: "Weten jullie wat Ik met jullie gedaan heb?" Nogmaals, ze wisten letterlijk natuurlijk wel wat de Heer gedaan had: hun voeten wassen.
En dan zegt Hij: "Jullie noemen Mij Leraar en Heer, en jullie zeggen dat terecht, want Ik ben het." De vertalingen zetten "het" erachter, maar die "Ik ben"-uitspraak kennen we ook uit het Johannes-evangelie. "Ik ben de goede Herder", "Ik ben..." — noem ze allemaal maar op. Maar de "Ik ben", dat is natuurlijk een van de namen of titels van God en de Heer is het beeld van de onzienlijke God. Dus Hij beschrijft Zichzelf hier ook als de "Ik ben". Jullie noemen Mij Leraar en Heer — of Rabbi en Meester zal er wel in de vertaling staan, zoiets. En jullie zeggen dat terecht, want "Ik ben". "Indien dan Ik, de Heer en Leraar, jullie voeten was, zijn ook jullie verschuldigd elkaars voeten te wassen."
De Praktijk: Elkaars Voeten Wassen en Elkaar Begenadigen ↑ hoofdstukken
Buiten de typologische, illustratieve betekenis – de diepere laag die ik al naar voren heb gebracht, waarbij de bovenzaal en het wassen van de voeten een plaatje vormen van onze huidige tijd waarin de Heer Zijn volk, Zijn Ecclesia, reinigt – zit er natuurlijk ook nog een praktische betekenis achter het wassen van die voeten. Dat zegt de Heer hier ook: "Indien Ik dan de Heer en Leraar jullie voeten was, zijn jullie ook verschuldigd elkaars voeten te wassen." Nu denk ik niet dat jullie allemaal zitten te popelen om straks naar de douchecabine te gaan om elkaars voeten letterlijk te gaan wassen, maar dat is dan ook niet wat de Heer hier bedoelt.
Ook hier gaat het niet over het letterlijk wassen van voeten, maar de Heer zegt: "Want Ik heb jullie een voorbeeld gegeven, opdat ook jullie zullen doen zoals Ik jullie doe." En wat bedoelt de Heer dan? Daar zou ik een hele rits schriftplaatsen van kunnen geven. Wat zouden wij elkaar moeten doen? Elkaar liefhebben – ik noem er slechts een paar, want er is natuurlijk een veel uitgebreider rijtje te geven – en elkaar aannemen. Volgens mij staat er in Romeinen 14 zoiets als: "Neemt de zwakke in het geloof aan." Daar worden de sterken in het geloof aangesproken. Neemt elkaar in ieder geval aan. Elkaar verdragen, elkaar dienen (Galaten 5), enzovoort. Samengevat, kortom: elkaar begenadigen, de minste willen zijn en elkaar blij maken.
Ik wil afsluiten met dit vers uit Efeze. Daar staat: "Wordt naar elkaar geschikt." Dat staat er letterlijk. Ik heb de Statenvertaling nu niet voor me liggen, dus ik weet niet precies wat daar staat – misschien 'vriendelijk' of 'goedertieren' – maar letterlijk staat er 'geschikt'. Dat is een mooi woord, want 'geschikt' heeft met 'schikken' te maken. Wij zijn naar het vlees allemaal anders, maar in de geest zijn we één. In de Ecclesia is dat onderscheid er helemaal niet. We zijn anders; niet gelijk, maar wel gelijkwaardig.
Soms kost het wat moeite om met die ander om te gaan; bij de een is dat wat meer dan bij de ander. Daarom: wordt naar elkaar geschikt. Schik je gewoon. Wees innerlijk welwillend. 'Welwillend' is opgebouwd uit 'wel' – wat te maken heeft met welzijn en welvaart – en 'willen'. Wees dus innerlijk goedwillend; het goede willen voor de ander. Elkaar liefhebben en elkaar dienen betekent dus: wordt naar elkaar geschikt, wees innerlijk welwillend, wil het goede en schik je soms naar de ander.
Hoe Paulus dit hier beschrijft, vind je vaak niet zo terug in de vertalingen: "Begenadigd elkaar." Al die dingen, zoals elkaar liefhebben, elkaar dienen, naar elkaar geschikt worden en innerlijk welwillend zijn, kun je allemaal samenvatten onder de grote noemer: begenadigd elkaar. Want daar valt alles onder. In de meeste vertalingen staat zoiets als: "Vergeeft elkaar, zoals ook God in Christus jullie vergeven heeft," maar er staat echt een vorm van genade; een werkwoord van genade. Daarom heb ik voor 'begenadigen' gekozen. Ik heb ook interlineaire vertalingen gezien waarin staat: "Genadig omgaande met elkaar."
Maar wat is dat nou, begenadigen? Dat is niet alleen maar dat je elkaar vergeeft. God begenadigt ons in Christus. Alles wat God aan ons doet, met ons doet en in ons doet, dat is uit genade. Hij geeft ons Zijn Woord, Hij maakt ons stralend, Hij vergeeft ons, Hij maakt ons blij. Noem het maar op; dat is allemaal hoe God in Christus ons begenadigt. En Paulus zegt: begenadigd elkaar zoals ook God in Christus jullie begenadigt.
Dat is natuurlijk de basis van alles: dat wij ons kunnen schikken en innerlijk welwillend kunnen zijn naar elkaar, ook al is die ander nog zo irritant. Dat kan alleen omdat God ons in Christus begenadigt; dán kunnen wij de ander ook begenadigen. Ik neem mezelf maar even als voorbeeld, want jullie ken ik wat minder goed, maar als God mij begenadigt – iemand die totaal niet deugt en die zoveel verkeerd heeft gedaan en nog doet – waarom zou ik dan die ander niet begenadigen? Als God mij blij maakt, iemand die het totaal niet verdient, en Hij begenadigt mij, dan kan ik maar één ding doen naar de ander en dat is die ander ook begenadigen. Geschikt zijn naar die ander, de ander blij maken en opbouwen met het Woord door op Hem te wijzen.
Dat is de basis van alles en daarom vind ik dit zo’n geweldig vers: "Begenadigd elkaar zoals ook God in Christus jullie begenadigt." Dat is het fundament. Wij kunnen dat niet van onszelf, maar we kunnen het wel in Hem en door wat Hij in ons doet. Het woord komt van *charis*, dat is genade of vreugde. Wij hebben genade ontvangen 'om niet'. Dat is wat God ons geeft: om niet. Daar maakt Hij ons blij en stralend mee, en dat mogen we zo doorgeven: gratis en voor niets, want het is om niet. Zo kunnen we de ander blij maken met gunstbewijzen en dergelijke.
Ja, dat was mijn laatste dia. Het wordt ook wel tijd, zie ik, dus ik sluit hiermee af. De geschiedenis gaat nog verder, maar ik wilde me toch een beetje aan de tijd houden. Ik zal afsluiten door onze God te danken. Wellicht dat er daarna nog iemand een lied heeft? Heb jij dat voorbereid, Ron? Of zeg je van... Oké. Ik zal afsluiten met een dankgebed en dan laat ik het aan de zaal. Dit is overigens ook een bovenzaal, hè. Dan laat ik...