Onlangs sprak ik over het onderwerp “gevaarlijke tijden”. In deze spreekbeurt liet ik zien hoe Paulus in zijn beide brieven aan Timotheüs een neergaande ontwikkeling binnen de christelijke wereld beschrijft.
de Timotheüs brieven
In 1 Timotheüs 4 schrijft hij dat sommigen afstand zullen nemen van het geloof en acht zullen geven op misleidende geesten en onderwijzingen van demonen, “in huichelarij van leugenwoorden”.
Enkele jaren later schrijft hij in 2 Timotheüs 3 dat er in de laatste dagen gevaarlijke tijden zullen zijn, omdat de mensen een vorm van godsvrucht hebben, maar de kracht daarvan verloochenen.
En in het volgende hoofdstuk zegt hij dat er een tijd zal komen waarin men de gezonde leer niet meer zal verdragen, maar zich zal afkeren van de waarheid en zich zal keren tot mythen.
2 Korinthe
Ook besprak ik 2 Korinthe 11, waar Paulus spreekt over valse apostelen en bedrieglijke werkers. Zij doen zich voor als apostelen van Christus, maar zijn het niet. Dat verwondert Paulus niet, omdat ook de satan zich voordoet als een boodschapper van licht. Daarom is het volgens hem ook niet vreemd dat zijn dienaren zich voordoen als dienaren van de rechtvaardigheid.
helder beeld
Wanneer we deze Schriftgedeelten uit Timotheüs naast elkaar leggen, ontstaat een duidelijk beeld. Paulus beschrijft geen incidentele afwijkingen van enkele personen, maar een algemene ontwikkeling waarin de christelijke godsdienst haar oorsprong steeds verder kwijtraakt. Opvallend is dat hij daar steeds opnieuw de enkeling tegenover stelt: “Jij echter…” (1 Tim. 6:11; 2 Tim. 3:10; 4:5).
Uit het gedeelte uit 2 Korinthe blijkt bovendien dat dienaren van Satan zich voordoen als boodschappers van licht en dienaren van de rechtvaardigheid. Het gevaar komt dus niet alleen van buitenaf, maar vooral van hen die zich voordoen als verkondigers van Gods Woord.
Aan het einde van zijn beschrijving in 2 Timotheüs 3 geeft Paulus een indringende opdracht:
2 Timotheüs 3
6 (…) Keer je ook van dezen af!
Naar aanleiding van mijn spreekbeurt ontving ik hierover een reactie:
Je vergelijkt het merendeel van de prekers van nu met de dienaren van satan, die zich voordoen als een engel van het licht. Je moet bij de tekst aan Timotheus denken aan de leer van de eeuwige hel en de mensen die dat geloven, en behandelt daarna het stuk dat zegt “keer je van hen af!”. Als we die stukjes aan elkaar binden, en het zo scherp opvatten, lijk je mee te geven dat we vrijwel alle andere gelovigen, omdat ze ook in een eeuwige hel geloven, moeten mijden, ons van hen af moeten keren. Besef je de zwaarte van wat je dan spreekt? Als je gelijk hebt, dan roep je bijna iedereen op om families uit elkaar te trekken, collega’s te vermijden, zichzelf praktisch te isoleren.
geen compromis
Dat is een begrijpelijke vraag. Maar voordat we nadenken over de praktische gevolgen, moeten we eerst vaststellen wat Paulus eigenlijk bedoelt. Anders laten we niet de Schrift onze uitleg bepalen, maar de mogelijke consequenties van die uitleg.
Paulus gebruikt namelijk krachtige woorden. Hij roept niet op tot een compromis of middenweg, maar zegt: “keer je ook van dezen af”. Vergelijkbare oproepen vinden we ook elders in zijn brieven:
– Indien dan iemand zich uitzuivert van dezen (2 Tim. 2:21)
– Ga uit, uit hun midden, en zonder je af (2 Kor. 6:17)
– Wijk van hen af (Rom. 16:17)
– Onttrek u aan iedere broeder… (2 Thess. 3:6)
– Wijs een sektarisch mens af (Tit. 3:10)
De vraag is dus niet óf Paulus oproept afstand te nemen. Dat doet hij onmiskenbaar. De vraag is: waarvan of van wie zouden wij afstand nemen?
antwoord
De Schriftgedeelten die we hierboven hebben genoemd, geven zelf het antwoord.
In 1 Timotheüs 4 spreekt Paulus over onderwijzingen van demonen, gebracht “in huichelarij van leugenwoorden”. In mijn spreekbeurt noemde ik de leer van de altijddurende hellestraf als voorbeeld. Maar hetzelfde geldt voor andere leerstellingen die niet aan de Schrift zijn ontleend, zoals de onsterfelijkheid van de ziel en de drie-eenheidsleer. Mijn punt is echter niet één afzonderlijk leerstuk. Paulus beschrijft een veel bredere ontwikkeling: de gezonde leer maakt plaats voor religieuze mythen.
Dat is precies wat hij in 2 Timotheüs 3 en 4 zegt. Er ontstaat een religieuze wereld met een vorm van godsvrucht. Zij ziet er vroom uit, maar verloochent de kracht ervan. Zij verdraagt de gezonde leer niet meer, keert zich af van de waarheid en wendt zich tot mythen.
religie
Opnieuw gaat het niet in de eerste plaats over goddeloosheid, maar over religie die de waarheid heeft ingeruild voor menselijke overlevering en religieuze vorm. Er hebben vele mythen ingang gevonden in het christendom. De eerder genoemde voorbeelden van de hel en de drie-eenheid zijn menselijke verzinsels en doen afbreuk aan fundamentele waarheden.
afstand nemen waarvan?
Wanneer Paulus vervolgens zegt: “Keer je ook van dezen af”, roept hij niet op om ons af te keren van individuen, van kerkmensen in maatschappelijke en sociale verbanden. Hij roept op afstand te nemen van een religieus systeem dat de gezonde leer heeft verlaten: van hun instituten, hun leerstellingen, hun invloed en hun manier van denken. Dat is iets wezenlijk anders dan geen omgang meer hebben met de mensen die zich daarbinnen bevinden.
Juist daarom is het van belang eerst zorgvuldig vast te stellen wie of wat Paulus op het oog heeft. Pas daarna kunnen we nadenken over de praktische toepassing. Anders laten we de gevolgen de betekenis van de tekst bepalen, in plaats van de tekst zelf.
In de volgende blogs staan we stil bij andere teksten uit de brieven van Paulus waarin hij oproept afstand te nemen. Samen laten zij zien wat Paulus met deze oproepen bedoelt.